Irlandiô
|
Irlandiô
Éire
|
|||
|---|---|---|---|
|
|||
| Himn: Amhrán na bhFiann (Żôłnérskô spiéwa) |
|||
 |
|||
|
Spòdlowé pòdôwczi
|
|||
| Òficjalny jãzëk | irlandzczi angelsczi |
||
| Stolëca | Dublin | ||
| Fòrma państwa | repùblika | ||
| Prezydeńt | Catherine Connolly | ||
| Premiéra | Micheál Martin | ||
| Wiéchrzëzna % wòdë |
70 273 km² 2,0% |
||
| Lëdztwò (2024) | 5 380 300 | ||
| Dëtk | Eùro (EUR) | ||
| Czasowô cona | UTC +0 | ||
| Nôrodné swiãto | 17 strëmiannika | ||
| Kòd ISO 3166 | IE | ||
| Internet | .ie | ||
| Aùtowi kòd | IRL | ||
| Telefón | +353 | ||
Irlandiô – państwò w zôpadny Eùropie, nôleżącé do Eùropejsczi Ùnie. Zajimô piãc szóstich òstrowù ò ti sami pòzwie. Grańczi leno z Nordowô Irlandiô, chtërna je dzélã Zjednónégò Królestwa. Stolëcą i nôwikszim gardã je Dublin.
Geògrafiô
[edicëjô | edituj kòd]Pòłożenié
[edicëjô | edituj kòd]Leżi w zôpadny Eùropie, na òstrowie Irlandiô. Òtôczô ją Atlanticczi Òcean (Celticczé Mòrze na pôłnim, Irlandzczé Mòrze na pòrénkù).
Wiéchrzëzna
[edicëjô | edituj kòd]- całownô: 70,273 km²
- wiéchrzëzna lądu: 68,883 km²
- wiéchrzëzna wòdów: 1,390 km²
- môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 121.
Lądowé grańce
[edicëjô | edituj kòd]- òglowô długòsc wszëtczich grańców: 443 km
- państwa, z jaczima mô grańce: Wiôlgô Britaniô (Repùblika Irlandie grańczi leno z Nordową Irlandią, chtërna je dzélã Zjednónégò Królestwa).
Brzegòwô liniô
[edicëjô | edituj kòd]1,448 km
Klimat
[edicëjô | edituj kòd]Klimat ùmiarkòwóny nadmòrsczi, pòd wpłiwã Nordowòatlanticczégò Prądu. Łagódné zëmë, dosc chłodno òb lato. Czãsté ùblónowienié, znacznô serosc lëftu.
Ùsztôłcenié terenu
[edicëjô | edituj kòd].jpg)
Centralnô równizna òbrëmiónô dosc niewësoczima górama; przez òstrów bieżi czile spłôwnëch rzék. Mòrsczé klifë na zôpadnym ùbrzégù.
Wësokòsc terenu
[edicëjô | edituj kòd]
- strzédnô wësokòsc: 118 m. n.r.m.
- nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Atlanticczi Òcean)
- nôwëższi czëp: 1,041 m. n.r.m. (Carrauntoohil / Corrán Tuathail)
Gruńtë wedle ùżiwaniô
[edicëjô | edituj kòd]- rolné gruńtë 66,1 % (w tim 15,4 % òrnëch gruńtów)
- lasë 10,9% (wôrtoscë szacowóné na 2011)
Lëdze i spòlëzna
[edicëjô | edituj kòd]Pòpùlacjô
[edicëjô | edituj kòd]- wielëna lëdztwa: 5,011,102 (wôrtosc szacowónô na lëpińc 2017)
- môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 121.
Etniczné karna
[edicëjô | edituj kòd]Irlandczicë 82,2% (w 2016)
Jãzëczi
[edicëjô | edituj kòd]
Òglowò ùżiwónym jãzëkã je angelsczi, 94% pòpulacje òkresliwô gò jakò swój rodny jãzëk. 11% lëdzy pòdôwô, że jich rodnym jãzëkã je irlandzczi. Irlandzczi dominëje w dzélu państwa pòzéwónym Gaeltacht, w jaczim mieszkô 96,628 lëdzy.
Religijné karna
[edicëjô | edituj kòd]katolëcë 78.3%, Kóscół Irlandie (anglikańsczi) 2.7%, prawòsławié 1.3%, mùzułmanie 1.3%,
Ùrbanizacjô
[edicëjô | edituj kòd]- mieskô pòpùlacjô: 63.8%
- wikszé miesczé westrzódczi: Dublin (stolëca) – 1,173,179 mieszkańców; Cork – 125,622 mieszkańców.
Pòliticzny system
[edicëjô | edituj kòd]- òficjalnô pòzwa: Irlandiô (irl. Éire)
- pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika
- czasowô cona: UTC 0
- państwowé swiãto: 17 strëmiannika – Dzéń sw. Patrika
Wëkònôwczô władza
[edicëjô | edituj kòd]- pezydent Catherine Connolly (òd 11 lëstopadnika 2025)
- premier Micheál Martin (òd 23 stëcznika 2025)
Ùstawòdôwczô władza
[edicëjô | edituj kòd]Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Dáil Éireann (Zéńdzenié Irlandie, 158 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Seanad Éireann (Senat Irlandie, 60 nôleżników).
Historiô
[edicëjô | edituj kòd]Pierszé znôné szlachë wnożënë na môlach Irlandii szacowané są na 8000 p.n.e. i bëłë to przecążczi jachtôrzów z eùropejsczégò kòntinentu. Zaostałoscą pò tëch ludach są serie grobniców (np. Newgrange). Òd V wiekù òstrów béł chrystianizowóni przez swiãtégò Patrika. W VIII wiekù zaczął sã nôbiég wikingów, jaczi w 1014 w kùńcu òstôł òdparti przez armiã króla Briana Zuchternégò.
Òd 1169 zaczãłë sã anielsczé wëkùstrzënczi, zaczinającë wielelatné òbsadzenié òstrowa. W tim cządzé òdbëłë sã zwielono różné pòwstania i wòjnë procëm Anielczików. W 1542 pòwstało Królestwò Irlandie, jegò mònarchą òstał Henrik VIII, ùstało jistniec, czede òstało zjednóne z Wiôlgą Britaniją na mòcë aktu unije z 1801. W 1916 òbczas wiôlgònocnegò pòwstania obznôjmiono samòstójnotã Irlandzczi Repùbliczi[1], też w 1919 pòsélcowie Nôrôdny Gromady z partie Sinn Féin obznôjmili niezanôleżnosc repùbliczi[2]. Na mòcë traktatu Anielsko-Irlandzczégò w 1922 ùsôdzôno Wòlne Irlandzczé Państwò, chtërëgo królã bëł mònarcha Wiôldżi Britanie[3]. W tim cządze pòwstôł pierszi irlandzczi rząd z Éamonã de Valerą w przódkù, co sprawiło początk irlandzczi domôcy wòjnë (1922–1923[4]). W 1937 zjinaczônô miono kraju na Irlandiô[3], a w 1949 Irlandiô stała sã repùbliką[5].
W 1955 rokù Irlandiô stała sã nôleżnikã ONZ, w 1973 wstąpiła do Eùropejsczi Wspólnotë.
Przëpisë
[edicëjô | edituj kòd]- ↑ CAIN: Proclamation of the Irish Republic, 24 April 1916 [online], cain.ulster.ac.uk [dost. 2026-03-22]. (an.)
- ↑ Sinn Fein
- 1 2 Irish Free State Is Proclaimed| Research Starters | EBSCO Research [online], EBSCO [dost 2025-11-02] (an.).
- ↑ Irish Civil War Encyclopedia Britannica [dost. 2026-03-22] (an.)
- ↑ Nelsson R., The day Ireland became a republic - archive, April 1949, „The Guardian”, 8 łżëkwiata 2020, s. -, ISSN 0261-3077 [dost. 2025-11-02] (an.).
Bibliografiô
[edicëjô | edituj kòd]Bùtnowé lënczi
[edicëjô | edituj kòd]
Commons: Irlandiô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
| Państwa w Eùropie | |
|---|---|
| Albańskô | Andora | Aùstriô | Belgiô | Biôłoruskô | Bòsniô ë Hercegòwina | Bùłgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Duńskô | Estóńskô | Fińskô | Francjô | Greckô | Irlandiô | Islandiô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Holandiô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Słoweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcariô | Szwédzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britaniô | |
| Zanôléżné teritoria: Alandzczé Òstrowë | Farersczé Òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard | |
| Ògrańczoné ùznanié: Kòsowò | Nadedniestrzé | |
| Państwa z Eùro | |
|---|---|
| Państwa Gòspòdarczi i Walutowi Ùnie
Aùstriô | Belgiô | Bùłgariô | Chòrwackô | Cyper | Estóńskô | Fińskô | Francjô | Greckô | Irlandiô | Italskô | Lëtewskô | Luksembùrskô | Łotewskô | Malta | Miemieckô | Holandiô | Pòrtugaliô | Słowackô | Słoweniô | Szpańskô |
 |
| jiné państwa: Andora | Czôrnogóra | Kòsowò | Mònakò | San Marino | Watikan |