Madżarskô
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Madżarskô je państwã w Eùropie, krôj Eùropejsczi Ùniji[1]. Greńczë z Rumùńską, Ùkrajiną, Słowacką, Aùstrią, Słowenią, Chòrwacką, ë Serbią.
Geògrafiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Demografiô
[edicëjô | editëjë zdrój]- Lëdztwò: 9,827,455 mieszkańców (2025)[2]
- Religie: Rzimsko-katolëcczi Kòscół 27.5%, Grecko-katolëcczi 1.7%, jinsze katolëcczé wëznania 0.9%, kalwinizm 9.8%, Lëterstwò 1.8%, jinsze chrzescëjańsczé (w tim prawòsławié) 1.6%, jinsze 0.4%, bezbòżnictwò 16.1%, brak òdpòwiédzi w ankece 40.1%[2]
Pòliticzny system
[edicëjô | editëjë zdrój]- pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika[1]
- Przédnik kraju: prezydent (Tamás Sulyok), reprezentacëjnô fónkcjô[1]
- Wëkònôwczô władza: rząd z premierã (Viktor Orbán) na przódku[3]
- Ùstawòdôwczô władza: jednojizbowi parlament - Nôrôdnô Gromada (199 nôleżników, wëbieranëch na 4 lata[4])
- dëtk: forint (HUF)
Historiô
[edicëjô | editëjë zdrój]25 gòdnika 1000 madżarsczi ksażã Sztefón I kòrónował sã na króla ë pòwstało Królestwò Madżarsczi. W 1526 Madżarze pòniesli klãska w bitwie pòd Mochaczem, z jej przëczënë pòrénk Madżarsczi dòstał sã pòd władzã jimperium òsmańsczégò, zôpôd pòd władzã mònarchii Habsburgów[5]. Procëm Aùstrie mioły mol nôrôdne pòwstania: Rakoczego (1703–1711) ë Zymk Lëdów (1848–1849)[6], òstateczné w 1867 Madżarskô zwëskałô aùtonomiã ë pòwstałë Aùstro-Madżarskô[7]. Po I swiatowi wòjnie (1918) wspólne państwò ùstało jistniec ë Madżarskô stałô sã repùblikã[8]. Samòstójnota òstała ùznana na mòcë traktatu z Saint-Germain-en-Laye w 1919[7]. W 1920 krôj znowù stał sã mònarchią, le sledny król (ë czezer Aùstrie) Karól IV nie òstał dopùszczony do władzë a państwã rządzëł regent Miklós Horthy[9]. W 1920 na mòcë traktatu z Trianon krôj stracëł òk. 2/3 teritorium[6]. Òbczas II swiatowy wòjnie państwò biotkowało po starnie III Rzeszy, w 1944 przeszłë na starnã Aliantów. Po II swiatowi wòjnie mioł mol okres kòmùnizmù (m.jin. w 1956 bëłô pòwstanié lëdowe, brutalnie stłumione przez czerwòną armiã), a pò 1989 rokù stały sã demòkraticznym państwã jako Repùblika Madżarsczi[6]. W 2011 przëjãto nową kònstitucëję, dze mionã państwa je Madżarskô[10].
Przepisë
[edicëjô | editëjë zdrój]- 1 2 3 Węgry - Informacje o kraju UE Unia Europejska
- 1 2 Hungary The World Factbook
- ↑ The Government Hungarian Goverment
- ↑ Electing Members of the National Assembly Hungarian National Assembly
- ↑ Battle of Mohács EBSCO
- 1 2 3 History of Hungary Tour guides Veszprém Hungary
- 1 2 A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: Hungary
- ↑ The First Hungarian Republic The Orange Files
- ↑ Węgry Encyklopedia Interia
- ↑ Art. A kònstitucji
Bùtnowé lënczi
[edicëjô | editëjë zdrój]
Commons: Madżarskô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
| Państwa w Eùropie | |
|---|---|
| Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwedzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô | |
| Zanôléżné teritoria: Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard | |
| Ògrańczoné ùznanié: Kòsowò | Pòdniéstrze | |
| Państwa z Eùro | |
|---|---|
| Państwa Gòspòdarczi i Walutowi Ùniji
Aùstriô | Belgijskô | Bùłgariô | Chòrwackô | Cyper | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Italskô | Lëtewskô | Luksembùrskô | Łotewskô | Malta | Miemieckô | Néderlandzkô | Pòrtugalskô | Słowackô | Sloweńskô | Szpańskô |
 |
| jine państwa: Andorra | Czôrnogóra | Kòsowò | Mònakò | San Marino | Watikan |