Fińskô

Fińskô Repùblika
Suomen tasavalta (fin)
Republiken Finland (szw)

Fana Herb
Himn: Maamme
Òficjalny jãzëk	fińsczi, szwedzczi
Stolëca	Helsinki
Fòrma państwa	repùblika
Prezydeńt	Alexander Stubb
Premiéra	Petteri Orpo
Data ùsadzeniô	6 gòdnika 1917
Wiéchrzëzna % wòdë	337.030 km² 10%
Lëdztwò (2026)	5 621 739
Dëtk	Eùro (EUR)
Czasowô cona	UTC +2
Nôrodné swiãto	6 gòdnika
Kòd ISO 3166	FI
Internet	.fi
Aùtowi kòd	FIN
Telefón	+358

Pielinen

Fińskô, Fińskô Repùblika abò Finlandiô (fin. Suomi, Suomen tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) je państwã w Nordowi Eùropie, krôj Eùropejsczi Ùniji ë NATO. Stolëcznym gardã są Helsinki. Samòstójnotã mô òd 1917 òd Rusczi. Greńczë òd zôpadù ze Szwedzką, òd nordy z Norweską ë òd pòrënkù z Ruską.

Geografiô

Wikszi dzél kraju to niżëznë. Naturalné zôpodné ë pôłniowé grańce robią Bòtnickô Hôwinga ë Fińskô Hôwinga, midzë chtërymi roztacza sã Fińsczé Pòjezerzé składającé sã z 55 tës. jezor. Na nordã òd pòlarnégò kòła je Lapòniô. Linia sztrądù szczérowégò mô baro wiele òstrowów.

Wiéchrzëzna

• ląd: 304 473 km²
• wòda: 33 672 km²
• całkòwita: 338 145 km²

Lądowé grańce

• òglowô długòsc wszëtczich grańców: 2,563 km
• państwa, z jaczima mô grańce: Norweskô 709 km; Szwedzkô 545 km; Ruskô 1,309 km

Brzegòwô liniô

1,250 km

Klimat

chłodny umiarkowany, zemny ùmiarkowany; mòżebno sùbarkticzny, le stosunkòwo łagódny dzãka łagodzącémù wpłiwòwi Nordatlantëcczégò Prądu, Bałtëcczégò Mòrza i wicy jak 60 000 jezorów.

Ùsztôłcenié terenu

W wikszosci nisczé, płasczé lub falowate równinë przëcënane jezorama ë nisczimi ùrzmami.

Wësokòsc terenu

• Nôwëższi punky: Haltiatunturi – 1328 m n.n.m.
• Nônëższi punkt: Wiôldżé Mòrze - 0 m n. n.n.m.
• strzédnô wësokòsc: 164 m

Gruńtë wedle ùżiwaniô

• rolné gruńtë 7.4% (w tim 7.4% òrnëch gruńtów)
• lasë 74.2% (w 2023)

Wòdë

• Nôdłëgszô rzéka: Kemijoki – 550 km
• Nôwiãkszi jezoro: Saimaa – 1377 km²

Nôwiãksze gardë

• Helsinki: 634 940
• Espoo: 273 627
• Tampere: 228 125
• Vantaa: 218 663
• Oulu: 200 232
• Turku: 187 433
• Jyväskylä: 138 800
• Lahti: 119 341
• Kuopio: 113 028

Demografiô

Lëdztwò

5 621 739 w 2026.

Etniczné karna

Finlandczicë, Swedzë, Ruskòwie, Estończicë, Cëgónie, Samowie

90.9% populacje o fińsczim pòchòdzeniu (wôrtosc szacowónô 2022)

Jãzëczi

Fińsczi ë szwedzczi są tu ùrzãdowima. Pò fińskô gôdô 92% lëdzë, 5,6% gôdô pò szwedzkù.

Na jãzëk fińsczi bëłë tołmaczoné kaszëbsczi wiérztë, jak téż bôjczi. Tu ùrzãdnicë pierszégò zortu (pò wëższi szkòle) mùszą rozmiec jãzëk wikszoscë w òkòlim w chtërnym robią. W dwajãzëkòwëch òbéńdach kòżdi ùrzãdnik mùszi rozmiec gadac ë pisac téż drëdżim jãzëkã. Sãdza mùszi rozmiec wësłowic sã w dwùch jãzëkach (mòwno ë na pismie). Òd 1992 rokù tu w trzech nôbarżi nordowëch gminach lapònsczi jãzëk je ùrzãdowi. W gminach mùszą bëc szkòłë dlô nôleżników miészëznë, jeżlë jich je wicy jak 13 lëdzy. Ùczbë są téż pò lapònskù.

Religiô

66,6% ewangelicczi lëtersczi kòscół Fińsczi, 1,1% fińsczi prawòsławny kòscół, 0,4% islam, 30,5 bezbòżnicë, mni niż 5% zaòstałe (2022).

Ùrbanizacjô

• mieskô pòpùlacjô: 85.8%
• wikszé miesczé westrzódczi: Helsinki (stolëca) – 1.338 miliona mieszkańców (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2023)

Pòliticzny system

Je nôleżnikã Eùropejsczéj Ùnji òd 1 stëcznika 1995 ë NATO òd 4 łżëkwiata 2023.

Wëkònôwczô władza

• prezydent Alexander Stubb (òd 1 strëmiannika 2023)
• premiér Petteri Orpo (òd 20 czerwińca 2023)

Ùstawòdôwczô władza

Jednojizbowi parlament, (Eduskunta Riksdagen, 200 nôleżników na sztërëlatną kadencjã).

Bibliografiô

• Fińskô w „The World Factbook”

Bùtnowé lënczi

Commons: Fińskô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons