Czeskô

Czeskô Repùblika Česká republika
Fana Czesczi Fana Herb Czesczi Herb
Mòtto: Pravda vítězí (Prôwda dobãdze)
Himn: Kde domov můj
Czeskô Repùblika na karce
Spòdlowé pòdôwczi
Òficjalny jãzëk	czesczi
Stolëca	Praga
Fòrma państwa	repùblika
Prezydeńt	Petr Pavel
Premiéra	Andrej Babiš
Data ùsadzeniô	1 stëcznika 1993
Wiéchrzëzna % wòdë	78 866 km² 2%
Lëdztwò (2023)	10 900 555
Dëtk	Czeskô króna (CZK)
Czasowô cona	UTC +1
Nôrodné swiãto	1 stëcznika
Kòd ISO 3166	CZ
Internet	.cz
Telefón	+420

Czeskô (czes. Česko); òficjalnô pòzwa Czeskô Repùblika (czes. Česká republika, ČR) – państwã w Eùropie, bez przistãpù do mòrza. Òd 1918 do 1993 béła w zrzeszë ze Słowacką w Czechosłowacji. Òd 2004 r. słëchô do Eùropejsczi Ùnie.

Dzysdniowò, wedle kònstitucëji Czesczi Repùbliczi w ji skłôd wchôdają trzë krôje:

• Bòhemijô (Czechë, czes. Čechy)
• Mòrawskô (czes. Morava)
• Czesczi Sląsk (czes. České Slezsko)

Nen historëczny pòdzélënk je téż òdzdrzadlony w państwòwim herbù czesczi Repùbliczi, jaczi zamëkô w se czesczégò lwa ôs mòrawsczégò ë szląsczégò òrzła. W 1920 òstałë przëłączoné téż môłé dzéle Dólny Aùstrie.

Stolecznym gardã Czesczi Repùbliczi je Praga (czes. Praha). Jinszima wôżnyma gardama są: Brno, Ostrava, Olomouc, České Budějovice, Plzeň.

Historiô

Pòd kùńc IX stolatô Czeskô òsta zjednónô przez Przemyslidów. W 997 rokù prasczi biskùp Wòjcech zatrzimôł sã w gardze Gduńsk. Czesczi Królestwò miało wôżną rolã w òbéńdze òd czasu hùsycczich religijnëch wòjnów w XV stolatim a téż w trzëdzescëlatny wòjnie w XVII stolatim, chtërné zacht òsłabiłë państwò. W dalszim cządze dosta sã pòd cësk Habsbùrgów ë weszła w skłôd Aùstro-Madżarsczi.

Pò ùpadniãcym aùstro-madżiarsczi mònarchji w 1918 rokù pòwstało państwò Czechów ë Słowôków – Czechosłowacjô. W 1938 rokù na spòdlim monachijsczégò ùkłôdu zajãté òstałe môle Sudetenlandu a Słowackô zwëskała wikszą samòrządzëznã, tedë miono państwa béło Czecho-Słowackô. W 1939 rokù Czeskô dostało sã pòd òkùpacëjã Trzecy Rzeszë, a Słowackô béło marionétkòwim państwã pòd ji kòntrolą.

Pò II swiatowi wòjnie Czechosłowacjô dosta sã pòd cësk Sowiecczégò Związkù. W 1968 rokù wòjska Warszawsczégò Ùkłôdu dokònałe inwazji tegò państwa czim zakùńczëłë starë bë zliberalëzowac kòmùnisticzny system ("Socjalëzna z lëdzką twôrzą") ób czas prasczégò zymkù. W 1989 rokù Czechosłowacjô dosta nazôt wòlnotã ë zmieniła ùrządzené państwa òb czas "aksaméntni rewòlucëji". 1 stëcznika 1993 rokù państwò to w mirny ôrt pòdzelone òsta na dwa samòstójne państwa Czeskô ë Słowackô.

Czeskô Repùblika wstãpiła do NATO w 1999 rokù, a do Eùropejsczi Ùnie w 2004.

Ùrządzenié państwa

Czeskô Repùblika je parlamentarną demokracëją. Ùstôwcowim ùrzãdã je dwajizbòwi parlament. Niższô jizba parlamentu – Zgromada Depùtowónëch (czes. Poslanecká sněmovna) ma 200 parlamentorów wëbiérónëch na sztërëlatną kadencëjã. W jizbie wëższi – Senace (czes. Senát) je 81 senatorów wëbierónëch na cząd 6 lat. Trzeci dzél senatorów je wëbiéróny co dwa lata.

W przódkù państwa je prezydent kraju, chtëren je wëbiéróny przez parlament na piãc lat. Reprezentëje òn państwò na midzënôrodny arenie. Prezydent mô prawò òbsôdzac ë copac przédnika ministrów a téż nôleżników rządu, rozrzeszac Zgromadã Depùtowónëch, òbsôdzac sãdzów i nôleżników Czesczégò Nôrodnégò Bankù (czes. Česká národní banka).

Sprôwnym ùrzãdem je Rząd (czes. Vláda). Nowi rząd mùszi przedstawic swoją programã przed Zgromadą Depùtowónëch i zwëskac dowiérny głos.

Ùrzãdny pòdzélënk

Czeskô Repùblika je pòdzélonô na 13 regionów (czes. kraj) ë na wëdzélony gard Praga. Dzysdniowô ùrzãdny pòdzélënk jistnieje òd 2000 rokù. Sądë ë niechtërné ùrzãdë są równak zrechtowóné na pòspòdlim ùrzãdnégò pòdzélënkù z 1960 rokù na 10 regionów, pòdzélonëch dali na krézë (czes. okres).

Ùrzãdny pòdzélënk Czesczi Repùbliczi w czesczim jãzëkù

Geògrafiô

Czeskô Repùblika je państwã w Westrzédny Eùropie, bez przistãpù do mòrza. Òna greńczi na zôpadze z Miemiecką, na pôłnim z Aùstrią, òd pórénkù ze Słowacką ë na nordze z Pòlską.

Wëdrzatk plónu

Wikszi dzél Czesczi Repùbliczi zajimùją wëszawno-górsczé môle Czesczégò Masywù. Je òn òbeszłi z trzech starn górami: Sudetama (Śnieżka 1602 m n.r.m.), Rudawama (Klinovec 1244 m n.r.m.), Czesczim Lasã (1042 m n.p.m.), Bawarsczim Lasã ë Szumawą. Westrzédny dzél Czesczégò Masywù je zapadłoscą z dolëzną Labë, a na pôłnim są wlëdżi Trzebòńskô ë Bùdzejowickô. Òd Karpatów Czesczi Masyw je òdaparniony na pòrénkù mòrawskò-sląskim pasmã òbniżeniów.

Lëdztwò

Lëdztwò Czeskô (CSU, Praga)
Rok	Lëdztwò	Zjinaka	Rok	Lëdztwò	Zjinaka
1857	7 016 531	-	1930	10 674 386	6,6%
1869	7 617 230	8,6%	1950	8 896 133	-16,7%
1880	8 222 013	7,9%	1961	9 571 531	7,6%
1890	8 665 421	5,4%	1970	9 807 697	2,5%
1900	9 372 214	8,2%	1980	10 291 927	4,9%
1910	10 078 637	7,5%	1991	10 302 215	0,1%
1921	10 009 587	-0,7%	2001	10 230 060	-0,7%

Djagrama pòkôzujący dinamikã zjinak (w tësącach) lëdztwa Czesczi òd 1993 do 2003 rokù.

Tam je òdnotowiwóné ùjimné zwëczajné przërôstanié lëdztwa: -0,08% (òd 2003). Rozcëga sã strzédna długòta żëca, chtërna je 75 lat (òd 2003).

Gardë Czech

Gardë Czech, chtërne mają wiãcy jak 50 000 lëdzy.

Praga

Brno

	miasto	liczba mieszkańców (2025)
1	Praga	1 397 880
2	Brno	402 739
3	Òstrawa	283 187
4	Pilzno	187 928
5	Liberec	108 090
6	Olomouc	103 063
7	Czesczé Bùdziejowice	97 231
8	Hradec Králové	94 311
9	Pardubice	92 319
10	Ústí nad Labem	90 866
11	Zlín	74 684
12	Kladno	69 664
13	Havířov	68 674
14	Most	63 474
15	Opava	55 109
16	Jihlava	54 624
17	Frýdek-Místek	53 590
18	Teplice	50 912

Bùtnowé lënczi

Commons: Czeskô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

• Òficjalnô starna Czechów (w czesczim jãzëkù)
• Parlament Czesczi Repùbliczi (w czesczim jãzëkù)
• Prezydent Czesczi Repùbliczi (w czesczim jãzëkù)
• Rząd Czesczi Repùbliczi (w czesczim jãzëkù)
• Pòrtal Czesczi Repùbliczi (w czesczim jãzëkù)
• Czeszë ò Kaszëbach