Ruskô

Ruskô
Россия (Rossija)

Fana Herb
Himn: Gosudarstwiennyj gimn Rossijskoj Fiedieracyi Państwòwi Himn Rusczi Federacji
Òficjalny jãzëk	rusczi
Stolëca	Mòskwa
Fòrma państwa	repùblika
Kònstitucjô	Kònstitucjô Rusczi
Prezydeńt	Władimir Putin
Premiéra	Michaił Miszustin
Data ùsadzeniô	26 gòdnika 1991
Wiéchrzëzna	17.075.200 km²
Lëdztwò (2026)	143,394,458
Dëtk	rusczi rubel (RUB)
Czasowô cona	UTC +3 do +12
Nôrodné swiãto	9 maja, 12 czerwińca
Kòd ISO 3166	RU
Internet	.ru .рф (.cu)
Aùtowi kòd	RUS
Telefón	+7

Rusjô, Rëskô, Ruskô abò Ruskô Federacjô (rus. Росси́йская Федера́ция) je państwã w Pòrénkòwi Eùropie ë Nordowi Azji (Syberiô). Stolecznym gardã Rusczi Federacëji je Mòskwa. Wedle wiéchrzëznë Ruskô Federacëjô je nôwikszim państwã swiata.

Historiô

Zôczątki państwa sã sparłączoné z Czijewsczi Rusą. W XIII stalata pòwstało Ksãżstwò Mòskiewsczé, pòd władzã dinastëji Rurikowiczów, chtërno stało sã Wiôldżim Ksãżstwã w XIV stalata. W 1547 ksãżã Iwan IV òstał kòrónowany na cara. Po smierci Fiodora I doszło do biôtków o władzã, nôpierwi carem òstał Bòris Godunow, po jego smierci carem òstał Pòlak - Dymitr I. W 1613 kùreszce Sobòr Ziemsczi wëbrał Michôła I Romanowa, chtëren dał zôczątk nowi dinastëji. W latach 1632–1634 Ruskô toczëła wòjnã z Repùbliką Òbu Nôrodów o Smoleńsk. W 1689 carem òstał Pioter I. Za jegò rządów doszło do umòcnienia pozycji Rusczi na midzënôrodny arenie, zreorgòwał wòjskò na mòdło jinszich eùropejsczich wòjsk, utwòrzëł też wòjnową marinarkã. W 1721 Pioter przyjôł zôpadny titel czezera. W XVI–XIX w. Ruskô zwëskała stolëmne òbéńda w Pòrénkòwi Eùropie, Nordowi Azji, Westrzédni, na Kaùkazie oraz w Nordowi Americe. W 1914 Rusko dołãczëłô do I swiatowi wòjny. W 1917 mioły mol dwie rewolucëje, z przëczënë gromicznikowi rewolucëji slédny car Mikòłôj II abdikòwał, a w 1918 òstał zamòrdòwany bez kòmùnistów. W latach 1922–1991 Ruskô bëła wiôldżim dzélã Związkù Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików (ZSSR).

Geògrafiô

Pòłożenié

W Nordowi Azji greńczë z Arkticznim Òceanã, rozcëga sã òd pòrénkòwi Eùropë (dzél na zôpôd òd Ùralu) do nordowégò Spòkójnégò Òceanu.

Wiéchrzëzna

• całownô: 17,098,242 km²
• wiéchrzëzna lądu: 16,377,742 km²
• wiéchrzëzna wòdów: 720,500 km²
• môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 1

Lądowé grańce

• òglowô długòsc wszëtczich grańców: 22,407 km
• państwa, z jaczima mô grańce: Azerbejdżan 338 km; Biôłorus 1,312 km; Chińskô Lëdowô Repùblika (pôłniôwi pòrénk) 4,133 km ë pôłnie 46 km; Estoniô 324 km; Fińskô 1,309 km; Grëzóńskô 894 km; Kazachstan 7,644 km; Nordowô Koreja 18 km; Łotwa 332 km; Lëtwa (Kaliningradzkô Òbéńda) 261 km; Mòngòliô 3,452 km; Norweskô 191 km; Pòlskô (Kaliningradzkô Òbéńda) 209 km; Ùkrajina 1,944 km

Brzegòwô liniô

37,653 km

Wësokòsc terenu

• strzédnô wësokòsc: 600 m. n.r.m.
• nôniższô wësokòsc: -28 m m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrzé)
• nôwëższi czëp: 5,642 m m. n.r.m. (Elbrus)

Gruńtë wedle ùżiwaniô

• rolné gruńtë 13.2% (w tim 7.4% òrnëch gruńtów)
• lasë 50.7%
• jinsze 35.9% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

Gardë

• Mòskwa
• Petersbùrg
• Samara
• Belgard
• Niżni Nowògard
• Abakan
• Anadyr
• Angarsk
• Archangielsk
• Astrachań
• Barnauł
• Biełgorod
• Birobidżan
• Błagowieszczensk
• Brack
• Briańsk
• Bujnaksk
• Chabarowsk
• Chanty-Mansyjsk
• Chasawjurt
• Czeboksary
• Czelabińsk
• Czerkiessk
• Czita
• Derbent
• Elista
• Gorno-Ałtajsk
• Irkuck
• Iwanovo
• Iżewsk
• Jakuck
• Jarosław
• Jekaterynburg
• Joszkar-Oła
• Jużno-Sachalinsk
• Króléwc abò Kaliningrad
• Kaługa
• Kaspijsk
• Kazań
• Kiemierowo
• Kirow
• Kizlar
• Kostroma
• Kolomna
• Krasnodar (Jekaterinodar)
• Krasnojarsk
• Kurgan
• Kursk
• Kyzyl
• Lipieck
• Machaczkała
• Magadan
• Majkop
• Murmańsk
• Nabierieżne Czełny
• Nachodka
• Nalczik
• Niżniekamsk
• Nowokujbyszewsk
• Nowosybirsk
• Omsk
• Orienburg
• Orzeł
• Perm
• Pienza
• Pietropawłowsk-Kamczatskij
• Pietrozawodsk
• Psków
• Riazań
• Rostów nad Donem
• Salechard
• Saławat
• Samara
• Sarańsk
• Saratów
• Smoleńsk
• Stawropol
• Syktywkar
• Tambow
• Tiumień
• Togliatti
• Tomsk
• Tuła
• Twer
• Ufa
• Uljanowsk (Symbirsk)
• Ułan Ude
• Władikawkaz
• Władymir
• Władywostok
• Wołgograd
• Wołogda
• Wołżski
• Woroneż

Lëdze i spòlëzna

Pòpùlacjô

• wielëna lëdztwa: 143,394,458 (2026)

Etniczné karna

Ruskòwie 77.7%, Tatarzë 3.7%, Ukraińcë 1.4%, Baszkirowié 1.1%, Czuwasze 1%, Checzeni 1%, jinsi 10.2%, niesprecyzowane 3.9% (òk. 2010)

Jãzëczi

Rusczi (òficjalny) 85.7%, Tatarsczi 3.2%, Checheńsczi 1%, jinsze 10.1% (òk. 2010)

Religijné karna

Rusczi Prawòsławny Kòscół 15-20%, mùzułmanie 10-15%, jinsi chrzescëjanowie 2% (òk. 2006)

Ùrbanizacjô

• mieskô pòpùlacjô: 75.3% (w 2023 r.)
• wikszé miesczé westrzódczi: 12.680 milionów Mòskwa (stolëca), 5.561 milionów Sankt-Petersbùrg, 1.695 milionów Nowosybirsk, 1.528 milionów Jekaterynburg, 1.292 milionów Kazań, 1.251 milionów Niżni Nowògard (2023)

Pòliticzny system

Prezydent Rusczi Władimir Putin

• òficjalnô pòzwa: Ruskô Federacëjô (rus. Росси́йская Федера́ция)
• pòliticzny ùstôw: pół-prezydencko federacëjô
• stolëca: Mòskwa
• czasowô cona: UTC+3 do +12
• państwowé swiãto: 9 maja – Dzéń zwëcãstwa
• nôrodny himn: „Государственный гимн Российской Федерации” (Państwòwi Himn Rusczi Federacji), òd 2000

Wëkònôwczô władza

• prezydent Władimir Putin (òd 7 maja 2012)
• premier Michaił Miszustin (òd 16 stëcznika 2020)

Ùstawòdôwczô władza

Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Państwowô Duma (450 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Rada Federacji (170 nôleżników).

Òbaczë téż

• Króléwc
• Biôłorus
• Ùkrajina
• Kazachstan

Bibliografiô

• Ruskô w „The World Factbook”

Bùtnowé lënczi

Commons: Ruskô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons