Pòlskô
|
Pòlskô Repùblika
Rzeczpospolita Polska
|
|||
|---|---|---|---|
|
|||
| Himn: Mazurek Dąbrowskiego (Mazurk Dąbrowsczégò) |
|||
 |
|||
|
Spòdlowé pòdôwczi
|
|||
| Òficjalny jãzëk | pòlsczi | ||
| Stolëca | Warszawa | ||
| Fòrma państwa | repùblika | ||
| Kònstitucjô | Kònstitucjô Pòlsczi Repùbliczi z 3 łżëkwiata 1997 | ||
| Prezydeńt | Karól Nawrocczi | ||
| Premiéra | Donôld Tusk | ||
| Wiéchrzëzna % wòdë |
312 696[1][2] km² 3.07% |
||
| Lëdztwò (2014) | 38 483 957 | ||
| Dëtk | pòlsczi złoti (PLN) | ||
| Czasowô cona | UTC +1 | ||
| Nôrodné swiãto | 3 maja, 11 lëstopadnika | ||
| Kòd ISO 3166 | PL | ||
| Internet | .pl | ||
| Aùtowi kòd | PL | ||
| Telefón | +48 | ||
Pòlskô Repùblika (pòl. Rzeczpospolita Polska) – państwò we Westrzédny Eùropie, nad Bôłtã. Je nôleżnikã Eùropejsczi Ùnie ë NATO. Grańczi z Miemiecką, Czeską Repùbliką, Słowacką, Ùkrajiną, Biôłorëską, Lëtewską ë Ruską. Stolëcznym gardã Pòlsczi Repùbliczi je Warszawa.
Miono państwa
[edicëjô | edituj kòd]Etimologiô
[edicëjô | edituj kòd]Miono Pòlskô (Polska) wëprowôdzô sã òd plemienia Pòlanów, chtërno mieszkało w dzysdniowi Wiôlgòpòlsce. Słowò Pòlanie mòże dolmaczëc jakno „ti, co mieszkają na pòlach”. Mòże sã docëgac, że przédnym zajãcym Pòlanów béł òbróbk rolë, w rozróżnienim do jinszich plemionów, np. Wislanów ë Mazowszanów, jaczi zamieszkiwelë lasowaté òbéńdë.
Miono kraju pierszi rôz òstało òdnotowóné na przełómanim X i XI wiekù (lata 997–1003) w Pierszim żëwòce sw. Wòjcecha Jana Kanapariusza: „cum Bolizlauo Palaniorum duce” (kasz. „z Bòlesławã pòlsczim ksyżëcã”).
Jinszé miona Pòlsczi (Lechia, pers. Lahestân, lët. Lenkija) ë Pòlôchów (rus. lach, wãg. Lengyel) pòchôdają òd plemienia Lãdzanów (pòl. Lędzianie), chtërny, jak sã ùznôwô, zamieszkiwelë dzysdniowi pôłniowò-pòrénkòwi dzél Pòlsczi.
Słowò Rzeczpospolita je dosłowną kalką z łacyńsczégò res publica.
Nôrodné symbòle
[edicëjô | edituj kòd]Zgòdą z Kònstitucją Pòlsczi Repùbliczi z 3 łżëkwiata 1997 rokù nôrodnyma symbòlama Pòlsczi Repùbliczi są:
- Herb Pòlsczi Repùbliczi – biôłi òrzeł w kòrónie w czerwionym pòlu.
- Fana Pòlsczi Repùbliczi – farwë biôłô ë czerwionô
- Himn Pòlsczi Repùbliczi – Mazurk Dąbrowsczegò
Religiô
[edicëjô | edituj kòd]Dominującą religią w Pòlsczi Repùblice je rzimskòkatolëckô wiara. Kòl 95% lëdztwa je òrëchconëch w òbrządkù rzimskòkatolëcczégò Kòscoła. Òkróm tégò w Pòlsczi Repùblice żëją m.jin.: grekòkatolëcë, prawòsłôwny, lëtrowie (ewanielëcë), mùzelmanie, agnosticë ë atejiscë.
Geògrafiô
[edicëjô | edituj kòd]
.jpg)
Grańce dzysdniowi Pòlsczi ùsztôłconé òstałë w 1945 r., pò drëdżi swiatòwi wòjnie. W przërównanim do 1939 rokù, grańcë òstałe przesënioné na zôpôd, kòsztã pòrénkòwich zemiów. Pò 1945 to dało dwie teritorialné kòrektë:
- 15 gromicznika 1951 – z Ùkrajińską SSR 480 km². Za gardë: Bełz, Kristinopòl ë Sokal ze zleżënama wãgla, Pòlskô dosta Dólné Ùstrzëczi ë Lutowiska[3]
- 1 stëcznika 1959 – z Czechòsłowacką. Za môlëznã Tkacze kòl Szklarsczi Pòrãbë, banowiszcze ë sztrekã, Pòlskô dosta ùriwk lasnëch terenów.
Długòta greńców Pòlsczi wënosy 3582 km, z cze 528 km to sztrąd Bôłtu.
Pòlskô grańczi:
- òd zôpadu z Miemiecką (467 km),
- òd pôłniégò z Czeską Repùbliką (790 km) ë Słowacką (539 km),
- òd pòrénkù z Ùkrajiną (529 km) ë Biôłorusą (416 km),
- òd nordë z Lëtewską (103 km) ë Ruską (Kaliningradzkô Òbéńda) (210 km).
Pòlskô je 9. nôwikszim krajã Eùropë wedle wiéchrzëznë ë 8. wedle lëdztwa.
Z nordë na pôłnié Pòlskô rozcygô sã na długòtã 649 km, a tej 5° ë 50'. Je to przëczëną nierównoscë długòtë dnia midze nordową ë pôłniową Pòlską. Òb lato na nordze dzéń je długszi ò wicy jak gòdzënã niż na pôłnim, òb zëmã na òdmianë. Z zôpadu na pòrénk Pòlskô rozcygô sã na 689 km, a tej 10° 01'.
Pòlskô je w conie westrzédnoeùropejsczégò czasu, je to słuńcowi czas pôłnika 15°.
Geògrafné kòordinatë skrôwnëch môlów Pòlsczi:
- 49°00' N – Wëszińc Òpòłonek,
- 54°50' N – Rozëft,
- 14°07' E – łãk Ódrë kòle Dólnégò Òsënowa,
- 24°08' E – kòlano Bùga kòle Zosëna.
Geòmétriczny westrzódk Pòlsczi je we wsë Balkòwò kòle gardu Łãczëca. Nôstarszi (1775) òbrechowóny geòmétriczny westrzódk Eùropy je w Suchòwòlë kòl gardu Sokółka, w pòdlasczim wòjewództwie.
Nôdłëgszé rzeczi w Pòlsce to:
- Wisła (1047 km)
- Ódra (854 km, w Pòlsczim dzélu 742 km)
- Warta (808 km)
- Bùg (772 km, w Pòlsczim dzélu 587 km)
Geòlogicznô bùdacjô
[edicëjô | edituj kòd]W Pòlsce schòdzą sã 3 wiôldżé tektoniczné platfòrmë:
- prekambrijskô platfòrma pòrénkòwi Eùropë (pòrénkòwô ë nordowò-pòrénkòwô Pòlskô), tak tej Pòrénkòwoeùropejskô Niżawa.
- paleòzojicznô platfòrma westrzédny ë zôpadny Eùropë (Pòzaalpejskô Westrzédnô Eùropa). Spòd zwelë ny platfòrmë pòkazywają sã dzéle hercyńsczich ë kaledońsczich górotwòrów (Zôpadné ë Pòrénkòwé Sudetë, Swiãtokrzësczé Górë).
- alpidë (Karpatë z Pòdkarpacym).
Klimat
[edicëjô | edituj kòd]
1991–2020
2001–2025
1991–2020
1991–2020
Wëdrzatk plonu
[edicëjô | edituj kòd]Wiôldżi dzél Pòlsczi zajimają niżawë pòrénkòwégò dzélu Westrzédnoeùropejsczi Niżawë, a strzédnô wiżawa wënosy 173 m n.r.m. Nôwëższim môlã w Pòlsce są Rësë w Tatrach (2499 m n.r.m.), nôniższim je depresjô w Marzãcënie na Żëławach (2,2 m p.r.m.).
Administracyjny pòdzél
[edicëjô | edituj kòd]Òd 1 stëcznika 1999 rokù w Pòlsce fónsknérëje trzëstãpieniowi administracyjny pòdzél na wòjewództwa, krézë ë gminë.
Wòjewództwa:
- dólnoszląsczé wòjewództwò
- kùjawskô-pòmòrsczé wòjewództwò
- lubelsczé wòjewództwò
- lubùsczé wòjewództwò
- łódzczé wòjewództwò
- małopòlsczé wòjewództwò
- mazowiecczé wòjewództwò
- òpòlsczé wòjewództwò
- pòdkarpacczé wòjewództwò
- pòdlasczé wòjewództwò
- pòmòrsczé wòjewództwò
- szląsczé wòjewództwò
- swiãtokrzësczé wòjewództwò
- warminskô-mazursczé wòjewództwò
- wiôlgôpòlsczé wòjewództwò
- zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Lëdztwò
[edicëjô | edituj kòd]
Pòlskô je zamieszkiwónô w zacht wikszoscë przez Pòlôchów. Są òni słowiańsczim lëdã ë mówią w pòlsczim jãzëkù, jaczi słëchô do zôpadnosłowiańsczich jãzëkòw. Dlô dzéla òbëwatelów Pòlsczi rodną mòwą je krewny z nim kaszëbsczi a jiné mniészëznowé mòwë. Pòlsczi je ùrzãdowim jãzëkã państwa, le prawò dôwô nôrodnym, etnicznym mniészëznóm a spòlëznie pòsłëgiwający sã regionalnym jãzëkã mòżlëwòtã ògrańczonégò brëkòwaniô swòjëch jãzëków w ùrzãdach gminów, dze stanowią wicy jak 20% pòpùlacji. Wedle Nôrodnégò Òglowégò Spisënkù (2002), 97,8% mieszkańców Pòlsczi mówi na co dzéń w pòlsczim jãzëkù. Nôczãstszé jãzëczi miészëznów to: miemiecczi, ùkrajińsczi, biôłorusczi, cëgańsczi, rusczi, lëtewsczi ë łemkòwsczi.
Do ùznónëch w Pòlsce nôrodnëch i etnicznëch mniészëznów nôleżą ne hewò miészëznë: armeńskô, biôłoruskô, czeskô, karajimskô, lëtewskô, łemkòwskô, miemieckô, ruskô, romskô, słowackô, tatarskô, ùkrajińskô ë żëdowskô.
Galeriô
[edicëjô | edituj kòd]
.jpg)
Òbaczë téż
[edicëjô | edituj kòd]Przëpisë
[edicëjô | edituj kòd]- ↑ Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2018, stan na 01.01.2018.
- ↑ Bankier.pl, Powierzchnia Polski wzrosła o 1643 ha
- ↑ Dz. U. 52.11.63 – Tekst ùgodë ò zjinaczenim greńców z 1951 w pòlsczim jãzëkù
Bùtnowé lënczi
[edicëjô | edituj kòd]
Commons: Pòlskô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
| Państwa w Eùropie | |
|---|---|
| Albańskô | Andora | Aùstriô | Belgiô | Biôłoruskô | Bòsniô ë Hercegòwina | Bùłgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Duńskô | Estóńskô | Fińskô | Francjô | Greckô | Irlandiô | Islandiô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Holandiô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Słoweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcariô | Szwédzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britaniô | |
| Zanôléżné teritoria: Alandzczé Òstrowë | Farersczé Òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard | |
| Ògrańczoné ùznanié: Kòsowò | Nadedniestrzé | |