Kaszëbsczi alfabét
Kaszëbsczi alfabét – alfabét, jaczi je brëkòwóny do zôpisu kaszëbsczégò jãzëka. Ùsadzony na spòdlim łacyńsczégò pisma. Dzysdniowé regle òstałë zapisóné w 1996 rokù[1], a sztandarizacją kaszëbsczégò jãzëka zajimô sã Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka.
Alfabét skłôdô sã z 34 lëtrów:
| A a | Ą ą | Ã ã | B b | C c | D d | E e |
| É é | Ë ë | F f | G g | H h | I i | J j |
| K k | L l | Ł ł | M m | Ń ń | O o | Ò ò |
| Ó ó | Ô ô | P p | R r | S s | T t | U u |
| Ù ù | W w | Y y | Z z | Ż ż |
Wôżné są téż taczé spółzwãczi jak:
| Cz cz | Dz dz | Dż dż | Ch ch | Rz rz | Sz sz |
Przed 1997 rokiem bëła rozmajitosc w krãgù kaszëbsczi òrtografie. Chùtkò stałë sã równak normą zapisënczi „ò” i „ù” w nagłosu i pò współzwãkach: p, b, m, w, f, a téż k, g, ch, h np. òrganë, ùchódnik, pòmùchla, bùk,mòra, wòjewództwò, fòtografiô, kùropatka i jin.
ÙCHWÔLËNK NR 7/RKJ/10 Z DNIA 06-07-2010 R. W SPRAWIE SZËKÙ KASZËBSCZÉGÒ ABÉCADŁA
1. Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka ùstaliwô szëk kaszëbsczégò abécadła jakno:
A, Ą, Ã, B, C, D, E, É, Ë, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ò, Ó, Ô, P, R, S, T, U, Ù, W, Y, Z, Ż.
W słowach, w chtërnëch wëstãpiwają lëtrë z cëzëch alfabetów (np. ü, ê, à), lëtrë te są w szëkù zrównywóné z lëtrą bez diakriticznëch znaków, chòc same te diakriticzné znaczi są òbrzeszkòwé.
2. Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka bédëje pòstãpné kaszëbsczé pòzwë znaków abécadła:
A /a/, Ã /ã/, Ą /ą/, B /bé/, C /cé/, D /dé/, E /e/, É /é /, Ë /szwa/, F /éf /, G /gé/, H /ha/, I /i/, J /jot/, K /ka/, L /él/, Ł /éł/, M /ém/, N /én/, Ń /éń/, O /o/, Ò /ò /, Ó /ó/, Ô /ô/, P /pé/, R /ér/, S /és/, T /té/, U /u/, Ù /ù /, W /wé/, Y /igrek/, Z /zet/, Ż /żet /
Historiô
[edicëjô | edituj kòd]Pierszą wiôlgą próbã kòdifikacje òrtografie kaszëbsczégò etnolektu pòdjął Florión Cenôwa. W 1850 rokù zabédowôł òn dwadzestu-dzewiãcu-literowi alfabét w swòim dzele Xążeczka dlo Kaszebov[2]. Skłôdôł sã z lëter pòlsczégò alfabétu króm spółzwãczi z céchã, le dofùlowóny ò v i x. W 1866 rokù rozszerzëł òn swój alfabét ò 12 nowich lëter, w tim lëter z „hôczkama”.
W 1919 rokù Friedrich Lorentz zabédowôł zmòdifikòwóny kaszëbsczi alfabét ò pòsobnym składze[2]:
| A a | Ą ą | B b | C c | Č č | D d | E e |
| É é | Ë ë | F f | G g | H h | I i | J j |
| K k | L l | Ł ł | M m | N n | Ń ń | O o |
| Ó ó | Ô ô | Œ œ | Ǫ ǫ | P p | R r | Ř ř |
| S s | Š š | T t | U u | V v | W w | Z z |
| Ž ž |
Lëterë z hôczkama mòże bëło zastãpòwac przez jich pòlsczé równoznaczëznë – cz, rz, sz i ż[2].
Klasiczni variańt
[edicëjô | edituj kòd]W òdpòwiedzë na pisowniã z 1996 rokù SKRA – pjismjono wo kùlturze w 2018 rokù[3] zabédowała alternatiwny zapisënk. Pòdług Macéja Bańdura, je to kòntinuacjô grafie, jakô fónksnérowała òd czasów Floriana Cënôwë, a téż Majkòwsczégò, Labùdë, Trepczika itd., a sztandard z 1996 rokù ùznôwô za zmòdifikòwóną pòlską òrtografiã[4]. Alfabét brëkùje w dodôtkù letrów Õõ, Úú i Vv, a nie ùżiwô lëtrë Ąą.
| Klasicznô pisowniô,
Bënë ë buten, 1930 r. |
Pisowniô z 1996 r. | Klasiczni variańt, 2018 r. |
|---|---|---|
| Bëło to przed vjici jak sto lat. Żił ve Vejrovje chcëvi ë popędlëvi szevc. Bjałka jevo muszëła dzeń ë noc robjic ë dostała za to – nabjité. Żądôł wod svojich môłëch dzeci, żebë so na chléb samë zarôbjałë. V młodim vjeku muszëłë bótë ë skorznje flekovac. Nji mogłë mu dosc narobjic, njerôz zabjerałë so njezręcznje do robotë ë tedë won je bjił (…) | Bëło to przed wicy jak sto lat. Żił we Wejrowie chcëwi ë pòpãdlëwi szewc. Białka jegò mùszała dzéń ë noc robic ë dostała za to – nabité. Żądôł òd swòjich môłëch dzecy, żebë so na chléb same zarôbiałë. W młodim wiekù mùszałë bótë ë skòrznie flekòwac. Ni mògłë mù dosc narobic, nierôz zabiérałë so niezrãcznie do robòtë ë tedë òn je bił (…) | Bëło to przed vjicé jak sto lat. Żił ve Vejrovje chcëvi ë pòpãdlëvi szevc. Bjałka jewo/jegò mùszëła dzénj ë noc robjic ë dostała za to – nabjité. Żõdôł wod svòjich môłëch dzeci, że bë so na chléb samë zarôbjałë. V młodim vjekú mùszëłë bótë ë skòrznje flekòvac. Nji mògłë mù dosc narobjic, njerôz zabjérałë so njezrãcznje do robòtë ë tedë won je bjił (…) |
Òbaczë téż
[edicëjô | edituj kòd]Przëpisë
[edicëjô | edituj kòd]- ↑ Stanisław Janke, Kaszubska pisownia w nowym wyrazie, „Pomerania” (6), czerwiec 1996, s. 43-44.
- 1 2 3 Mark Kwidzińsczi, Alfabet kaszubski. [online], Kaszëbskô Wëdowiédnô Starna, 13 maja 2006. [przëstãp 2026-04-18] [skriwóné z adresu 2022-03-31]. (pòl.)
- ↑ M. Bańdur, Jak pjisac ve klasicznim variance?, [w:] SKRA – pjismjono wo kùlturze [online], 27 lëpińca 2018.
- ↑ Dokładno Bańdur pisze: "(...) ostatecznie zarzucona [grafia Ceynowy, Majkowskiego i wiele innych – przyp.] na rzecz zmodyfikowanej ortografii polskiej z 1996 r.", kasz. tłóm.: "(...) òstateczno zastãpiónô [grafiô Cënôwë, Majkòwsczégò i wiele jinszëch – przëp.] na rzecz zmòdifikòwóny pòlsczi òrtografie z 1996 r.", za: M. Bańdur, Jak pisać w klasiczni grafji języka kaszubskiego?, [w:] 5xSKRA. Antologijô tekstóv z lat 2014–2019, red. M. Bańdur, P. Szatkòvskji, Falkembórg 2021, s. 235-241.
- ↑ M. Bańdur, Jak pisać w klasiczni grafji języka kaszubskiego?, [w:] 5xSKRA. Antologijô tekstóv z lat 2014–2019, red. M. Bańdur, P. Szatkòvskji, Falkembórg 2021, s. 235-241.
Lëteratura
[edicëjô | edituj kòd]- J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów; pòd red. Jana Mòrdawsczégò, tołmaczënk Jerzi Tréder, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, s. 143.
- Eùgeniusz Gòłąbk: Wskôzë kaszëbsczégò pisënkù. Oficyna Czec 1997, s. 25.
Bùtnowé lënczi
[edicëjô | edituj kòd]
Commons: Kaszëbsczi alfabét – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons