Wilno

Z Wikipedia
(Przeczerowóné z Wilna)
Skòczë do: nawigacëji, szëkbë
Wilno stolëca Lëtwë

Wilno (pòl. Wilno, lët.Vilnus wymowa [1], niem. Wilna) - stolëca Lëtwë, do 1795 stolëca Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãstwa w Rzeczpòspòlëti Óbëdwóch Nôrodów., òd 1920 do 1922 jakno stolëca Strzédny Lëtwë, w latach 1922-1939 w grańach II RP (jakno stolëca wileńsczégò wòjewództwa), na Wileńsczim Pòmòrzim, nad Wilią, przë ùbiédze rzéczi Wilejczi. Lëczba miestnëch lëdzy w 2010 rokù wëniosła 560 200.

Nôwiãkszé w ùprocemnienim do wiéchrzeznë miasto w krajach Bôłtu, wiôldżé gòspòdarczé, finansowé, industriowé centróm; banowi, dargòwi, fligrowi transpòrt; centróm kùlturë i nôùczi, 8 ùniwersëtétów, w tim Wilëńsczi.

Je wiôldżim religijnym centróm , przeszło 40 rzimskòkatolëccich kòscołów, 20 prawosławnëch cerkwi, 3 żëdowsczé sinagòdżi, karaimskô kienesa.

Wilno je òsoblëwie centrum pòlsczi kùlturë i nôùczi na Lëtwie. Dzejają tu chòcbë: Pòlsczé Téatralné Studio, Pòlsczi Téater, Fùndacjô Pòlsci Kùlturë na Lëtwie, Pòlsczi Ùniwersëtét.

Miasto mô prawò do aktu wëbieraniô króla[2].

Demògrafia[edicëjô | edytuj kod]

W Wilnie mieszkô kòl 527 tës. lëdzy (2011), a wikszosc spòleznë (63,2%) to Lëtwini. Mieszkôńcë z jinszëch nôrodów to Pòlôsze (16,5%), Rusczi (12%), Biôłorësëni (3,5%), Żëdzë (0,4%) i jinszé nôrodowòscë (4,4%)[3].

Fana Wilna

Piérszi spisënk lëdzy béł w 1873r. Wedle niegò tedë w Wilnie bëło 96 tës. mieskôńców, a w tim wicy niż połwa to Żëdzë [4].

pòznaka Wilna

Historëjô miasta[edicëjô | edytuj kod]

Piérszô zmiónka ò miesce pòchôdô dopiérze z 1323r z lëstu wiôldzédò ksãca Giedymina do papiéża Jana XXIII. W latach 1365 i 1383 Wilno najachalë Krzëżôcë, chtërny spôlëlë miasto. W 1387rokù Lëtwa przëjãła chrzest. W tim téż rokù Wilno nabëło magdebùrsczé miejsczé prawa[5]. W 1419 rokù ksążã Witóld zaczął bùdowac piérszi mùrowóny zómk, pózni zwóny Dólnym. Nawetka pò smiércë Witolda (1430) Wilno òstało sedzëbą wiôldżich lëtewsczich ksãżątów. W 1441 Kadzmiérz Jagiélónczëk pòtwierdzył miejsczé prawa. W latach 1503-1522 òstałé wëbùdowòné òbronné mùrë. W czasach zëgmùntowsczich nôbarżi zmieniwało sã miasto. Pòwsta tedë mennica, arsenał, młinë, mòst na Wilejce, wiele szpitalów i pałaców. Robielë przë tim architekcë i italsczi wërzinôrze. Wilno òd tegò czasu je miastem wiele nôrodów. W 1579[6] rokù król Sztefón Batori Akademiã, chtërną prowadzëlë jezuicë, a je ùzémkiem Wilensczégò Ùniwersëtétu.

Rozrost Wilna zatrzëmôł wiôldżi òdżin w 1610 [7]. A téż wiele lëdzy w 1655rokù wëmòrdowalé Rusczi.

W 1795r. nalazło sã w rusczim zabòrze, a jesz bëło stolëcą gùbernii.

W XIX stalatach Wilno bëło môlã, dze rozwiajało sã wiele patrjiotnëch òrganizacëjów, przëkładno filomatów, filaretów. Pò lëstpadnym pòwstanim Rusczi zamklë ùniwersëtét. Òb czas stëcznikòwégò pòwstaniô w òkòlim Wilna dzejałë sã òstré wòjarze.

W latach 1915-1918r. Wilno zajimalë Niemcë. Òb czas wòjnë 1920 dobëła je Czerwònô Armia, i tak téż bëło w 1939rokù drëdżi rôz. Sowiecë przëkôzalë miasto Lëtwinóm. Pòzni òb czas wòjnë wiele lëdzy wësedlono, a miasto òstało zbómbardowóné. Wëdzarto Wilno z pòlsczich rąków. Pò 1944r. zaczãlë miasto zamieszkiwac Lëtwinowie i Pòlôszë. Òd 1917r. Wilno je stolëcą samòstójny Lëtwë.

Stôrodôwnotë[edicëjô | edytuj kod]

W 1994 rokù Wilno òstało wpisóné na spisënk swiatowi spôdòwiznë UNESCO. W miesce je kòl 40 kòscołów.

Gòtëcczé stôrodôwnotë:[edicëjô | edytuj kod]

  • wieża Giedymina
  • Kòscół sw. Anë
  • Kòscół sw. Francëszka i sw. Bernata
  • Kòscół sw. Mikòłaja


Renesansowé stôrodôwnotë:
[edicëjô | edytuj kod]

Dólny zómk


Barokòwé stôrodôwnotë:
[edicëjô | edytuj kod]

  • Kaplëca sw. Kadzmiérza
  • Wilensczi Ùniwersëtét
  • Kòscół p.w. Wniebòwzãca NMP
  • Kòscół sw. Michała
  • mònaster sw. Dëcha
  • cerkwiô i klôstor Bazëlianów
  • Kòscół sw. Jakùba i Filipa
  • Kòscół sw. Jana Chrzcëcela i Jana Éwagelistë
  • Kòscół swiãti Katarzënë
  • Kòscół sw. Piotra i Paùla
  • Kòscół sw. Rafała
  • Kòscół sw. Teresë


Klasycësticzné stôrodôwnotë:
[edicëjô | edytuj kod]

  • Bazëlëka sw. Stanisława i Władisława
  • rôtësz
  • pôłôc w Werkach
  • éwangeléckò-refòrmòwóny kòscół

Elekticzné i neòstilowé stôrodôwnotë:[edicëjô | edytuj kod]

  • Chùralnô synagòga
  • Aùgbùrskò-éwangelicczi kòscół
  • Filharmòniô
  • Mùzeùm Òfiar Lëdzczich mòrdów


Mòderné stôrodôwnotë sprzed 1939:
[edicëjô | edytuj kod]

  • Wniesenié Trzech Krziżi
  • Bernardinsczi smãtôrz w Zarzéczu
  • Smãtôrz na Antokòlu
  • Smãtôrz Piotra i Paùla
  • Smãtzôrz sw. Rafała na Pióromònce
  • Smãtôrz na Kalarëji
  • éwangelëcczi smãtôrz
  • karaimsczi smãtôrz
  • żëdowsczi smãtôrz
  • mùzelmańsczi smãtôrz

Bùtnowé linczi[edicëjô | edytuj kod]

Zazdrzôj téż[edicëjô | edytuj kod]

Metro w Wilnie Góra Trzykrzyska Kurier Wileński Polskie Radio Wilno Prospekt Giedymina w Wilnie Garnizon Wilno Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w Wilnie 3 Korpus Armijny Imperium Rosyjskiego „Elektrit” Park Europy Wieża w Wilnie

Zdrzódło[edicëjô | edytuj kod]

http://pl.wikipedia.org

https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki

Wiki-puzzle 34px.png To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


Przëpisë[edicëjô | edytuj kod]

  1. Population of Vilnius in 2012 (ang.). 27.07.2012, 27.07.2012. [dostęp 27.07.2012].
  2. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42.
  3. Litewski Departament Statystyczny.
  4. Czarkowski, Ludwik: Wilno w latach 1867-85 (Ze wspomnień osobistych). Wilno 1929, str.21.
  5. Stanisław Alexandrowicz, Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII wieku, w: Acta Baltico-Slavica, t. VII, Białystok 1970, s. 48.
  6. Władysław Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. I, 1936, s. 163.
  7. Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Wilno 1937, s. 21 i 140.