Nôdgroda Nobla

Nôdgroda Nobla – wëapartnienié przëznôwóné za wiôldżé zwënédżi w nôùce, lëteraturze abò za zasłëdżi dlô spòlëznë i lëdzy. Nôdgroda òsta ùstanowionô slédną wòlą szwédzczégò przerobnika i wënalôzcë dinamitu – Alfréda Nobla.

Historiô

Pierszô ùroczëzna wrãczeniô ti nôdgrodë òdbëła sã w Królewsczi Mùzyczny Akademii we Sztokholmie w 1901 rokù. Òd 1902 rokù nôdgrodë są przëznôwóné przez króla Szwédzczi.

Wskôzë

Kòżdi dobiwca dostôwô złoti medal i diplóm, a téż wësoką dëtkòwą nôdgrodã, cobë mógł dali dzejac w swòji wietwi nôùczi.

Òd 1901 rokù Nôdgroda Nobla je przëznôwónô w òbrëmiach:

fizyczi
chemii
fizjologie abò medicynë
lëteraturë
Pòkòjowô Nôdgroda Nobla

Òd 1968 rokù to téż dô nôdgrodã z òbrëmiô ekònomii.

Kaszëbsczi dobiwcë Nôdgrodë Nobla

Rok	Miono i nôzwëskò	Òbrëmié
1999	Günter Grass	lëteratura

Pòlsczi dobiwcë Nôdgrodë Nobla

Rok	Miono i nôzwëskò	Òbrëmié
1903	Mariô Skłodowskô-Curie	fizyka
1905	Henrik Senkewicz	lëteratura
1911	Mariô Skłodowskô-Curie	chemiô
1924	Władisłôw Reymont	lëteratura
1980	Czesłôw Miłosz	lëteratura
1983	Lech Wałãsa	pòkòjowô
1995	Józef Rotblat	pòkòjowô
1996	Wisława Szimbòrskô	lëteratura
2018	Òlga Tokarczuk	lëteratura

Czekawinczi

Nômłodszi noblista

Malala Yousafzai: 17 lat stôrô, pòkòjowô nôdgroda

Nôstarszi noblista

Leonid Hurwicz: 90 lat stôri, ekònomiô

Wielokrotny nobliscë

Mariô Skłodowskô-Curie: fizyka – 1903, chemiô – 1911
Linus Pauling: chemiô – 1954, pòkòjowô – 1962
John Bardeen: fizyka – 1956 ë 1972
Frederick Sanger: chemiô – 1958 ë 1980

Familie noblistów

Bracyni

Jan Tinbergen (ekònomiô, 1969) i jegò młodszi brat Nikolaas Tinbergen (medicyna, 1973)

Małżeństwa

Mariô Skłodowskô-Curie (chemiô, 1911) i Pioter Curie (fizyka, 1903 – wëcmanim)
Irène Joliot-Curie i Frédéric Joliot-Curie (chemiô, 1935 – wëcmanim)
Gerty Cori i Carl Cori (medicyna, 1947 – wëcmanim)
Alva Myrdal (pòkòjowô, 1982) i Gunnar Myrdal (ekònomiô, 1974)
May-Britt Moser i Edvard Moser (medicyna, 2014 – wëcmanim)

Rodzëcë i dzecë

Mariô Skłodowskô-Curie (matka), Pioter Curie (òjc) i Irène Joliot-Curie (córka)
Joseph John Thomson' (òjc; fizyka, 1906) i George Thomson (syn; fizyka, 1937)
William Henry Bragg (òjc) i William Lawrence Bragg (syn; fizyka, 1915 – wëcmanim)
Niels Bohr (òjc; fizyka, 1922) i Aage Niels Bohr (syn; fizyka, 1975)
Manne Siegbahn (òjc; fizyka, 1924) i Kai Siegbahn (syn; fizyka, 1981)
Hans von Euler-Chelpin (òjc; chemiô, 1929) i Ulf von Euler (syn; medicyna, 1970)
Arthur Kornberg (òjc; medicyna, 1959) i Roger D. Kornberg (syn; chemiô, 2006)

Òbaczë téż

Nôdgroda
Lësta dobiwców Nôdgrodë Nobla
Nôdgroda Ig Nobla
Nôdgroda Abela
Nôdgroda Turinga
Right Livelihood Award, zwônô alternatiwną Nôdgrodą Nobla
Nôdgroda Fùndacji na rzecz Pòlsczi Nôùczi, zwônô "Pòlsczim Noblã"

Bibliografiô

Bùtnowé lënczi

Commons: Nôdgroda Nobla – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons