Maria Skłodowska-Curie

Z Wikipedia
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Weryfikacejo.jpg

Hewòtny artikel òstôł napisóny przez òsobã jakô nie znaje perfektno kaszëbsczégò. Jãzëkòwô pòprôwnosc negò artikla wëmôgô werifikacëji.

Nobel prize medal.svg Chemijô
1911
Nobel prize medal.svg Fizyka
1903
Maria Skłodowska-Curie, rok 1900
Maria na Sorbone we Paryzu 1890
Maria i Pierre w laboratorium
Córka Irena i mëma Maria w laboratorium

Maria Salomea Skłodowska-Curie (ùr. 7 lest. 1867 we Warszawie - um. 4 lëpińca 1934 we Franceji) béła wiôlgô pòlskô-frańcëskô ùczonô; baderkô fizyki, chemiji, radioaktywnosczi; dwukrotnô Noblëstkô, piérszô białka, co dobiwa nadgrodë Nobla na swecie, piérszô osoba z blós 4 na swecie, co dobiwa nadgrodë Nobla 2 razy i jedyno w 2 roznech òbrëmiach ùczbë dokładnéch, piérszô białka-profesorkô na Sorbonie i piérszô białka, chtërna po śmierczi spoczewa za zasłudżi w parizkim Panteonie.

Ùrodza sã we Warszawie Kongresowej pode zaborem rusczim, ji rodzice beli ùbòdżime szlachcicame i szkólnikame. Ji òjc bëł atejisce, mëma katolicczé. Ji sostry i bracia zostali lekarzami i szkólnikami. Kiedy Maria bëła mała, ji ukochana sostra Zofija ùmarła na tyfus, a potem ùmarła ji mëma na suchoty. Maria załamana sta sã atejistkô i poswecila sã ùczbë.

W duchu pozytywizmu Maria chciała sã uczyć, le we zaborze rusczim ne wolno by polsczim białkam ucza sã na uniwersytecie. Ucza sã w sekretnym polsczim Ùniwersytecze Latejaczym, i poznała ruszczich bodaczy takech jak uczen Mendelejewa i uczen Bunsena, chtërni ji nauczale chemicznej analizy. Maria przecygnãła do Francëji do Pariza w 890 razem ze sostrã Bronisława studiowacz na Sorbonie. Zamieszka we Parizie i wyszła za francuzkego chłopa, znanego fizyka i bôdacza piezoelektrycznosczi Pierre Curie. Mieli 2 córki: Irene Joliot-Curie (toż baderkô chemiji i toż Noblëstkô z chemiji) i Eve Curie.

We Francëji dowiedzia sã o parminieniu uranu badanego przez Henri Bacquerele. Ji chłop Pierre zbudował z bratem Jacquesem Curie bardzo dokładny i czuły elektryczny pomiernik. Maria chtërna chciawa temat do pracy doktorskiej na Sorbonie, to z miernikiem chłopa zaczewa bodoć parminienie uranu we dodomu ë we storej szopie medycznej, bo nie miała własnego laboratorium. Badała pechblende, sort zemiji zawierejace uran i we roku 1898 dzãka temu odkrylô 2 nieznane, radioaktywne chemiczne pierwiôstki: Pòlón i Rôd. Nazewala pòlón na ùwożanie Polszczi, a rôd (radium), bo radiacja po łacyńsczi znaczy parminienie. Maria wynalazła też słowo "radioaktywnoscz". Za te bodania Maria dobiwa nadgrodë Nobla z fizyki razem z chopem Pierre i Henri Bacquerele w 1903. Potem w 1911 dobiwa toż nadgrodë Nobla z chemiji sama jedna.

Pierre ùmarł tragiczne we wypadku na szasie w roku 1906, zrozpaczona Maria prowadzila dziennik żałoby po ukochanem meżulku ë towarzyszu. Maria odziedziczyła katédre Pierre na Sorbonie i przez to beła pierwszô białkô profesorkô wykładajacô na Sorbonie. Spotekała dużo naukowców, prezydentow i beła na konferencji Solvaya. We piérszy wojnie swiatowy pomagała w leczeniu chorób za pomoca radioaktiwnego permenienia i we rozwoju uczby radiologii medycznej. Jej corka Irene toż badała chemije i jako druga białka na swecie (po mëmie) dobiwa nadgrodë Nobla z chemiji za odkrycie sztuczny radioaktywnosczi.

Maria dobiwa też francuzki Order Legiji Honorowej oraz przëznôwóné honorowe doktoraty na ùwożanie na uniwersytetach i politechnikach we Polszcze.

Maria na Kùńc żëcô zaczeła chorować, tracić słuch i wzrok, i ùmarła we 1934 we sanatorium Passy we Franceji na anemije złośliwe oraz chòrobë poparminiennô, co dobiwa przez côłkie życie badanie radioaktywnosczi. Po smiercë uhonorowano Marie i Pierre Curie we ùczbë oraz we kulturze na swecie. Jednostka Curie (CI) to jednostka lëczba radioaktywnoszczi. We roku 1946 nowy odkryty pierwiôstk Czur z lëczba atomòwô 96 dostał nozwe Curium (Cm) na ùwożanie Marii i Pierre.