Zédżer

Z Wikipedia
Skòczë do: nawigacëji, szëkbë

Zédżer – przërëchtënk do cągłégò pòmiaru, mierzënkù czasu.[edicëjô | editëjë zdrój]

Zédżerë mòżnô pòdzelëc na:[edicëjô | editëjë zdrój]

- Zédżerë, chtërne wëkòrzëstëwają do pokazaniô na tarczã i wskôzë, - Zédżerë, chtërne wëkòrzëstëwają do pokazaniô symbolów fazów miesąca itp. - Zédżerë cyfrowë, chtërne wëkòrzëstëwają do pokazaniô cekłokristaliczné wëswietlaczë abò diodowé.

Spis :[edicëjô | editëjë zdrój]

• Ôrtë zédżerów • Zastosowanié zédżerów • Bùdowa zédżerów • Historiô zédżerów. • Tłumaczenié na insze jãzyki.

Ôrtë zédżerów:[edicëjô | editëjë zdrój]

• òparte na môtëralnëch rzôdzëznów i prostëch fizycznych rzôdzëznów:[edicëjô | editëjë zdrój]

- słuńcowé zédżerë, - miesądzowé zédżerë, - piôskòwé zédżerë (klepsydra), - òdżinowé zédżerë ( swieca) - òléwné zédżerë,

stojący zédżer

• òparte na barżi skomplikowanëch mechanizmów i fizycznych rzôdzëznów:[edicëjô | editëjë zdrój]

wieżowi zédżer zez Brus

- werkòwé zédżerë (rëchadłowé, balansowé) - kwarcowé zédżerë, - atomòwé zédżerë, - zédżerë synchronizowóné radiowymi falami ze wzorowim zédżerem, - pùlsarowé zédżerë,

• Pòdzél zédżerów òparti na sposobach wskazëwania czasu:[edicëjô | editëjë zdrój]

•tôrczowi zédżer, - 12 gòdzynowi wskazówkòwi tôrcz (mòże bëc sekùndownik),rzòdkô czej mòże bëc téż 24 gòdzynowi wskazówkòwi tôrcz, - wielotôrczowi ò zmiennym ùkłôdze rozmaitych elementów. • diodowi zédżer (wëskrzawa z diodami LED), • cekłokristaliczny zédżer (wëskrzawa cekłokristalicznô), • kôrtkòwi zédżer ( mô plastikòwé kôrtczi , ùżiwóny nierôz na banowiszczach) • projekcyjny zédżer (małi projektór wëswiéca czas na scanã abò pósowã) • zwãnkòwi zédżer (gòdzëna podôwana zwãnkòwo), • dotikòwi zédżer (òn je dlô niéwidomëch lëdzy).

Zastosowanié zédżerów:[edicëjô | editëjë zdrój]

Zédżerë nalôzłë zastosowanié do mierzeniô i wskazëwaniô czasu w rozmaitëch célów: • w astronomji (astronomiczné zédżerë i atomowé zédżerë), • w òglowim codniowim użytku (dodómowé zédżerë, bùdzëdła, banowiszczowé zédżerë, minutniczi, zédżerczi,wieżowé zédżerë), • w spòrce (stoperë, szachòwé zédżerë,gòłąbczé zédżerë), • w nawigacji i w żeglarstwié (chronometrë, wachtowé zédżerë), • w samoczinnëch urządzeniach (ùkłôdowë zédżerë, téż należą zédżerë kómpùtrów, rozmaite programatorë np. piérnic), • jakò włãcznczi i wëłãczniczi (czasowi zómk).

elektroniczny zédżer
wahadłowi zédżer

Bùdowa zédżerów:[edicëjô | editëjë zdrój]

Pôdstawowô bùdowa zédżera objem sztërë wôżné, znaczącé òdrzinczi, segmentë taczé, jak: • zdroje napãdu (np. bateriô razã z mòtórã, sprãżëna, obcãżniczi), chtërne zédżer nadôwają w ruch i ón tedë chòdzy) • regùlatorë chòdu (np. biegas, balans, kwarcowi generator) wëwòłującë czasowë impuls) • liczniczki cykli (zãbatë zimnicze, sumator), chërne rechòwùją impuls regulatora) • wskôzywôczé i sygnalné aparatë (np. wëskrzëwaczé, pòkôzywôczé: gòdzënowô, minutowô i sekùndowô, rozmaite gòndżi i pòzytiwczi),chtërne przekazëwają użytkownikowi informacje ò tim, jaczi ju minął czas.

Historiô zédżerów.[edicëjô | editëjë zdrój]

• Słoneczny zédżer – pòwstôł ju przed 4000 lat, ju tedë znóny i ùżiwóny w Egipcie. Na skalã tegò zédżerza pôdôł céń wskózywôcza, chtëren pòkôzywół gòdzëna, le jeno czedë swiécëło suńce, • Wòdny zédżer – ùżiwóny béł kòl 2700 ròkù p.n.e. w Egipcie w kòmùdné dnie i òb noc. Strata wodë, chtërno ùbiwa z dzurë kamiannégò statkù wëznôcza mijający czas. • Piôskòwi zédżer– ùżiwóny béł kòl 2700 ròkù p.n.e. téż w Egipcie. • Mechanizmòwi zédżer, chtëren wënalózł Liang Lingzan z Chinów. • Swiécowi zédżer – chtëren béł wënalazłi ju kòl 1000 lat temù. W tim zédżerze pòlącô sã swiéca wëznôcza mijanié czasu. • Astronomiczny wodno mechanizmowi zédżer wënalazłi przë Su Songa z Chinów. • W 1090 ròkù bëłë znóné mechanizmowé wieżowé zédżerë. • W 1364 ròkù – pòwstôł pierszi òpis mechanizma zédżerowégò, chtëren opracował Giovanni da Dondi • Wahadłowi zédżer - jakno piersi mierzëł sekùndë, òn pòwstôł w 1667 rokù. • W 1680 rokù pòjawiła sã na swiece pierszô sekùndowô wskóza. • Òkrãtowi chronometr, chtëren wënalôzł John Harrison, pòwstół w 1761 rokù. • Zégark na rãkã - pòwstół w 1810 rokù. Jegò mechanizm òpracował Breguet (zégarczi). • Elektromagneticzny zédżer - pòjawił sã w kòl 1810 ròkù. Wënalôzcą béł Matthias Hipp. • Kwarcowi zédżer - pòwstół w 1929 ròkù. Te kwarcowé zégarczi na rãkã mierzą czas z wiôlgą dokładnoscą. Produkùje sã je òd 1969 ròkù. • Atomòwi zédżer - baro dobri. Chòdzy z dokładnoscą co do 1 sekùndë na 300 000 lat! Pierszi atomòwi zédżer powstôł w 1948 ròkù. • Zédżer pùlsarowi, chtëren powstôł w 2011 ròkù.

Tłumaczenié na jinsze jãzyki.[edicëjô | editëjë zdrój]

• angielsczi - clock • pòlsczi – zegar • baskijsczi – erloju,ordulari • chòrwacczi – sat • duńsczi – ur • fińsczi – kello • francusczi – horloge, pendule • galicyjsczi – reloxo • hispańczi – reloj, contador • niemiecczi – Uhr • pòrtugalsczi – relógio • słowacczi – hodiny • szwecczi – klocka • włosczi - orologio

Insze słowë ò zédżerze :[edicëjô | editëjë zdrój]

gòdzynk, czëkôcz, zégark, czasownik, òkrôwka,

[1] [2]

[3]

  1. 1.Gòląbek Eùgeniusz, Wiéldżi pòlskò – kaszëbsczi słowôrz, Tom I, II Kaszëbskò – Pòmòrsczé Zrzeszenié, Gduńsk 2013.
  2. 2.Labùdda Jaromira, Zôrno mòwë kl IV – VI dzél I, Kaszëbskò – Pòmòrsczé Zrzeszenié, Gduńsk 2007.
  3. 3.Pioch Danuta, Kaszëbizna dlô dorosłëch. Kaszëbskò – Pòmòrsczé Zrzeszenié, Gduńsk 2007.