Czerwònuszk

Czerwònuszk (Erithacus rubecula) — gatënk môłégò wanożnégò ptôcha z rodzëznë muchòłówkòwatëch (Muscicapidae), chòc wczasni zaliczóny do drozdowatëch (Turididae). Jedurny ptôch w rodzaju Erithacus. Nie je zagrożony.

Wëstãpòwanié

Czerwònuszk je do nalézeniô wnet w całi Eùropie, zôpadnym parce Syberii i Azji Mniészi. Pòza tim są izolowóné lãgòwé pòpùlacje w Algerii czë na òstrowach wschódnégò Atlantikù. Ni ma gò na Islandii, w nordowi Skandinawii i w niechtërnëch partach Rusczi. Zëmùje w pôłniowi i zôpadny Eùropie (pòlskô pòpùlacjô na Iberijsczim Półòstrowie), północny Africe, Azji Mniészi i na Blësczim Wschòdze.^[1]

W Pòlsce je to lëczny lãgòwi ptôch, rozkòscérzóny w całim kraju. Pòdle szacënków Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych, w latach 2013-2018 pòpùlacjô pòlsczégò czerwònuszka rechòwała 2,20–2,98 milionów lãgòwëch pôr^[2]. Dzél ptôchów zëmùje na lãgòwëch terenach.

Systematika

Czerwònuszk razã z wiele jinszima gatënkama òstôł fòrmalno òpisóny jakò Motacilla rubecula przez szwedzczégò przërodnika Karola Linneùsza w dzësąti edicji jegò przełomòwégò dlô biologii dokazu z 1758 – Systema Naturae.^[3] Gatënkòwi epitet - rubecula wëwòdzy sã òd łacyńsczégò słowa ruber (czerwòny)^[4]. Rodzôjowò pòzwa Erithacus òsta nadónô przez francëzczégò rodnika Georges'a Cuviera w 1800 i je ùżwiónô do dzyso^[5].

Wëapartniô sã czile pòdgatënków czerwònuszka:

E. rubecula melophilus – Britijsczé Òstrowë.
E. rubecula rubecula – czerwònuszk, pòspòliti czerwònuszk – kòntinentalnô Eùropa do Ùralu, zapôdnô Turcjô, òstrowë wschodnégò Atlantikù i téż północno-zôpôdné Marokò.
E. rubecula superbus – tenerifsczi czerwònuszk – Tenerifa (Kanarijsczé Òstrowë).
E. rubecula marionae – kanarijsczi czerwònuszk – Gran Canaria (Kanarijsczé Òstrowë).
E. rubecula witherbyi – północnô Algeriô i północnô Tunezjô.
E. rubecula valens – pôłniowi Krim.
E. rubecula caucasicus – wschodniô Turcjô i Kaùkaz.
E. rubecula hyrcanus – pôłniowò-wschòdny Azerbejdżan i północny Iran.
E. rubecula tataricus – górë Ùral i pôłniowô-zapôdnô Syberiô.

Znanczi gatënkù

Òpisënk wëzdrzatkù

Czerwònuszk je môłim ptôchã ò wëlecałi i wëprostowany, abò krãgłi i przësadzësti sylwetce. Jegò cało mierzi 12,5–14 cm, rozcygłosc lecëdłów wënosy 20-25 cm, a ògón mô 5-6 cm długòscy. Ptôch wôżi leno 14-21 gramów. Òbie pëłce są szlachòwno òpierzóné i są do se pòdobné rozmiarã. Czerwònuszczi mają charakteristiczné ùfarwienié - jakò dozdrzeniałé òsobniczi mają dërdzawą plamã, jakô rozcygô sã na piersë, gôrdzel i bòczi głowë, kòl ni je mòdro-szari "kòntur". Na plama z czasã widnieje i staje sã matowô. Brzëch ptôcha je biôłi, a jegò bòczi, ògón i slôdk są szaro-bruné. Lecëdła są òliwkòwò-zeloné.

Młodé ptôchë w juwenalnym òpierzeniu są bruné z cemnyma plamama i jasniészim brzëchã. Dozdrzeniałé ùfa\wienié zaczinô pòjawiac sã pò kòl półtora miesąca zëcô (czerwińc – séwnik), a pò rokù òsygô finalną fòrmã. ^[6]

Dzãka dërdzawi plamie i jednorodny farwie lecëdłów czerwònusczi są dosc łôtwé do rozpòznaniô w nôtërnym strzodowiszczu.

Lãgòwi cząd

Czerwònuszk płcową dozdrzeniałosc òsygô jak je rok stôri.^[7] Ptôchë te młodzą sã dwa razë w rokù. Pierwszi ląg przëpadô midzë łżekwiatã a majã, a drëdżi w czerwińcu. Jeżle jeden z lãgów nie przedërchô, czerwònuszczi mògą jesz rôz sã rozmłodzëc w lepińcu, abò nawetka w zélnikù.

Jaje

Samica niese 5-6^[8] jajów ò różnym ùfarwieniu (nôczãscy są to biôłé jaja z dërdzawima abò zelonyma kropkama). W drëdżim lãgù je jich mni – òd 4 do 5 sztëk. Nié kòżdô samica przëstãpùje do drëdżégò lãgù.

Bùtnowé lënczi

Commons: Czerwònuszk – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

Przëpisë

↑ BirdLife International (2018). "Erithacus rubecula". IUCN Red List of Threatened Species. 2018 e.T22709675A131953953. doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22709675A131953953.en. Retrieved 19 November 2021.
↑ Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
↑ Karol Linneùsz: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. Holmiae. (Laurentii Salvii), 1758, s. 188. (łac.).
↑ D.P. Simpson: Cassell's Latin-English, English-Latin dictionary. Wyd. 5. London: Cassell, 1984, s. 883. ISBN 0-304-52257-0.
↑ G. Cuvier: Lecons d'Anatomie Comparée. Paryż: 1800, s. tabl. 2. (fr.)
↑ Rob Hume i inni red., Ptaki Europy: przewodnik do rozpoznawania, Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 392, ISBN 978-83-7763-608-4.
↑ Michał Radziszewski i inni red., Ilustrowana encyklopedia ptaków Polski: przewodnik ornitologa, Bełchatów : Warszawa: Fenix ; PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. z o.o., 2022, s. 264
↑ Michał Radziszewski i inni red., Ilustrowana encyklopedia ptaków Polski: przewodnik ornitologa, Bełchatów : Warszawa: Fenix ; PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. z o.o., 2022, s. 264, ISBN 978-83-65808-48-6.

[1] BirdLife International (2018). "Erithacus rubecula". IUCN Red List of Threatened Species. 2018 e.T22709675A131953953. doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22709675A131953953.en. Retrieved 19 November 2021.

[2] Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.

[3] Karol Linneùsz: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. Holmiae. (Laurentii Salvii), 1758, s. 188. (łac.).

[4] D.P. Simpson: Cassell's Latin-English, English-Latin dictionary. Wyd. 5. London: Cassell, 1984, s. 883. ISBN 0-304-52257-0.

[5] G. Cuvier: Lecons d'Anatomie Comparée. Paryż: 1800, s. tabl. 2. (fr.)

[6] Rob Hume i inni red., Ptaki Europy: przewodnik do rozpoznawania, Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 392, ISBN 978-83-7763-608-4.

[7] Michał Radziszewski i inni red., Ilustrowana encyklopedia ptaków Polski: przewodnik ornitologa, Bełchatów : Warszawa: Fenix ; PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. z o.o., 2022, s. 264

[8] Michał Radziszewski i inni red., Ilustrowana encyklopedia ptaków Polski: przewodnik ornitologa, Bełchatów : Warszawa: Fenix ; PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. z o.o., 2022, s. 264, ISBN 978-83-65808-48-6.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]