Lësatô kania

Lësatô kania (Milvus milvus) – gatënk drapieżnégò ptôcha z rodzëznë jastrzëbòwatëch. Gatënk ten dzysdnia gniôzdëje w Eùropie, chòc w dôwnoce rozmnôżôł sã téż w zôpadny Azji i północno-zôpadny Africe^[1].

Systematika

Lësatô kania òstała òpisónô przez szwedzczégò przërodnika Karola Linneùsza w 1758 r., w dzesąti edycje jegò dokazu Systema Naturae pòd binominalną gatënkòwą pòzwą Falco milvus^[2]. Słowò Milvus je łacyńską pòzwą na tegò ptôcha. W 1799 francësczi przëodnik Bernard Germain de Lacépède przeniósł gatënk do rodzaju Milvus.

Wëapartniwóné są dwa pòdgatënczi Milvus milvus

M. milvus milvus (Linnaeus, 1758) – lësatô kania.
M. milvus fasciicauda E. Hartert, 1914 – zelonogłowskô kania – endemit Òstrowów Zelony Głowë, prawie na gwës wëmarłi.

W rodzaju Milvus są téż dwa jinszé gatënczi: czôrnô kania i egipskô kania. Znóné są przëtrôfczi ùdóny hibridizacji midzë lësatima i czôrnyma kaniama.

Hibridizacjô

Rodzôj Milvus zawiérô w se jesz dwa jinszé gatënczi - czôrną kaniã i egipską kaniã^[3]. Są znóné przëtrôfczi, w jaczich lësatim kanióm ùdało sã rozmnożëc z czôrnyma kaniama, dzało sã to tak w niewòli, jak i dzëczim stanie, np. na Òstrowach Zelony Głowë.

Strefa hibridizacje w jaczi òba gatënczi òkazyjnie sã krziżëją, jistnieje w Centralny Eùropie.^[4] Geneticzné badérowaniô kaniów z te òbrëmiô nie wëkôzałë niżódnégò mtDNA czôrnëch kaniów w lësatëch kaniach i vice versa. Przez to, że ten ôrt DNA je przekazéwóny przez nënczi, aùtorzë badaniô sùgerëją, że miészóné samice są bezpłodné zgòdą z prawã Haldana.

W 2006 rokù w Szkòcji doszło do ùdónégò rozrodu samca czôrny kanie z samicą lësati kanie w jaczim ùdało jim sã wëchòwac dwa pòdlatawce.

Wëstãpòwanié

Lësaté kanie są ptôchama, jaczé zamieszkùją lëstowaté lasë, łączi, pòla, dolëznë i sapòwaté pògrańcza. Pòchòdzą z zôpadny Palearkticzny krôjnë, tak tej wszëtczé znóné rodné parë (jaczich je kòl 32,200–37,000) młodzą sã w Eùropie.

Przede wszëtczim żëje w zôpadny, westrzédny i pôłniowi Eùropie, nielëcznie téż we wschódnym parce Azji Mniészi i w północny Africe, gdze sztatus nie je gwësny - lãgòwô pòpùlacjô z Maroka je ùznôwónô za wëmarłą, chòc same kanie dali zëmùją w tim kraju. Dôwni gatënk szło pòtkac téż na Kanarijsczich Òstrowach i Òstrowach Zelony Głowë, gdze prawie na gwës wëmarł^[5]. Kania je wãdrownô, chòc to zanôlégô òd ji pòpùlacji - ptôchë z pôłniô mieszkają ù se całi rok, a te żëjącé w ùmiarkòwónym klimace migrëją òd zélnikã do séwnikã nad Strzódzemné Mòrze, abë wrócëc do swòjich gniôzd kòl strëmiannika. W przërównanim do czôrny kanie, ji syg je ògraniczony.

W Pòlsce je to nielëczny lãgòwi ptôch. Kanie są pòtikóné blós na zôpadze i nordowim wschòdze kraju (Wiôlgôpòlskô, Pòmòrzé, nordowi part Dólnégò Szląska a téż Warmiô i Mazurë)^[6] W zaòstałëch regionach je rzôdkô, widiwónô je òb czas migracji. Niechtërne kanie w Centralny Eùropie mògą zëmòwac kòl rakòwiszczów lub jinëch môlów bòkadnëch w jôdã, le zachòwanié to je nieregùlarné i robią to leno pòjedinczé òsobniczi^[7].

Znanczi gatënkù

Ptôch charakterizëje sã wëlecałą sztaturą i bestrim òpiórzenim. Jegò cało mô 60–72 cm długòscë^[8], a rozcygłosc jegò lecëdłów wënôszô 175–195 cm. Samce wôżą òd 800 do 1200 gramów, timczasã samice są wiãkszé i ważą midzë 1000 a 1300 gramów. Pòza różnicą we wôdze, midzë płcama ptôcha ni ma wiãkszich różniców - òbie pëłce są szlachòwno ùbarwióné – dërdzawé cało z cemniészima plecama i biôłima akcentama na lëcadłach. Ògón czerwònobruny z wiérzchù i jasnoszari òd spòdu, dosc mòcno wcãti (niżóden eùropejsczi drapieżnik ni mô tak mòcnégò wcãcô jak kania). Temù téż ògón je nôbarżi rozpòznôwalną znanką tegò ptôcha w loce na wiôldżich wësokòscach. Głowa, szëja i place òbsadzeniô skrzidłów jasnopòpielaté ze sztrichòwanim. Wiérzch cała dërdzawòbruny, spódk cała jasniészi, sztrichòwóny. Na dólny starnie skrzidła to dô wiôldżi biôłi plachc, na wiérzchny starnie przeznórtny pasyk. Żôłti dzób z czôrnym kùńcã, żółté nodżi. Rzôdkò zdôrzają sã ptôchë z leùcysticzną fòrmą. Szlachùjącô za nią czôrnô kania je përznã mniészô, mô wiele cemniészé òpiórzenié i mni wcãti ògón. W przërównanim do mësznika je wiele wikszô i mô dłëższé skrzidła. Pò lãgòwim czasu kanie mògą noclegòwac w karnach dochôdającëch nawetka do sta sztëk, chòc nie je tak drësznô jak czôrnô kania.

Lësatô kania czãsto lecy na prostëch abò letkò zdżãtëch skrzidłach, co w sztôłce przëbacziwô lëtrã M. W chùtczim i chwatczim loce mô prawie wiedno rozkòscérzony ògón, chtëren czasã sã przekrzéwiô.

Kanie żëją kòl 25 lat, chòc w 2023 we Wiôldżi Britanii òstała nalazłô kania, chtërna dożëła 29 lat.^[9]

Biotop i jôda

Biotop

Widné, lëstowaté i mieszóné, stôré lasë roscącé kòl łąków i pól, czãstò w òkòlim dolëznów rzék, stawów, czë skalëstëch ùbrzegòw. Pòtikónô je na nizynnëch terenach, jak téż w górach.

Jôda

Kanie są generalisticznyma drapieżnikama i scërzożércama, przez co jich dieta je tak różnorodnô, jak jich strzodowiszcze. Pòżiwiają sã môłima krãgówcama, przede wszëtczim drobnyma syskama, taczima jak: toczczi, czë grëzôczi, ale téż wieszczórczi, òwadë i wãdzëbôczi. Zdarziwô jima sã téż jesc rëbë wëszmërgniãté na sztrąd. Ptôchë te baro sprôwnie zbiérają òb czas nisczégò lotu, dzãka czemù jachtëją na swòje òfiarë. Rozmieją nawetka wëcygnąc biérno płëwającé na wòdze rebë.

Òne wòlą chwacëc żëwą zdobëcz, niż jesc scërza. Zdôrzô jim sã atakòwac jinszé rabùszné ptôchë (nawetka te wiãkszé òd nich) w célu kradzeżë jichny òfiarë, czim badérowie dolmaczą nalôżóné w ji wnãtrznoscach resztczi zwiérzãt, jaczich kanie ni mògłebë ùpòlowac.

Swòjich òfiarów wëzérają z gałãzów drzéwiãt, chòc òwadë i môłé sysczi rozmieje schwacëc nawetka òb czas wòlnégò chòdzeniô. Pòza tim lësaté kanie czasã plundrëją gniôzda krëkòwatëch.

Lãgòwi cząd

Kanie rozmnôżają sã, czej staną sã dwa lata stôré, chòc zdôrzają sã przëtrôfczi roczniôków, jaczim ùdało sã młodzëc^[10]. Są to mònogamiczné ptôchë, chtërne w stałëch pòpùlacjach òstają w ti sami pôrze przez zëmã, òsoblëwò jeżlë ptôchë òstają na tim samim teritorium. Wãdrowné kanie pò zëmie wrôcają do tegò samégò gniôzda, czim pòdtrzimùją wiérnosc midzë ptôchama.

Gniôzdo

Nôczãscy bùdowóné je na lëstowatim drzewie, na rozwietwienim gałãzów abò twélów, na wësokòscë midzë 12 a 15 métrów. Kanie wic wëbiérają drzewa na kraju lasa. Bùdową gniôzda zajmùją sã òbie pëłce. Samc haléwô wietwie ò długòscë 30–50 cm, a samica je ukłôdô. Pòdstawą je grëbô gałąz, scelonô mitczima roscënama, ale téż różnyma smiecama, np. papiorã, kòdrama, gnôtama czë skórama. Òba ptôchë dodają wiãcy materiałów òb czas inkùbacji i chòwaniô młodëch. Kanie jedno gniôzdô ùżiwają przez wiele lat^[11]. Òkazjonalnie zdôrzô sã kanióm wëkòrzëstac stôré gniôzda mëszników.

Òb czas lãgù kanie są agresywné wedle rabùsznëch ptôchów, tak tej w òkòlim jich gniôzda nie młodzą sã jinszé grabcaté.

Jaja

Kanie niesą sã leno rôz w rokù, midzë łżëkwiatã a majã^[11]. Òb czas jednégò gòdowégò cządu kania niese wic midzë jednym, a trzema jajama, chòc òdnotowóné bëłë przëtrôfczi, gdze w lãgù bëło jaż piãc jôj. Jaja są biôłé z zemisto-czerwionyma kropkama. Statisticznie jaje wôżi 63 gramë i mô wëmiarë 57 mm x 47 mm.^[11] Jeżlë ląg òstónie stracóny, samica zôs zniese jaja.^[11]

Wësadowanié i dorôstanié

Jaja wësadowóné są przez kòl 30 dni przez samicã. Samc w tim czasu przënosy ji jôdã, chòc czasã zastãpùje swòją partnerkã, czej òna lecy jachtowac. Pizglãta pierszé dwa tidzenié żëcô spãdzywają w gniôzdze razã z nënką, chtërna kôrmi je jôdą halóną przez samca. Pózni òba ptôchë lôtają pò jestkù dlô młodëch. Pò 14 dniach młodé same mùszą sã karmic przëniosłim do gniôzda jedzenim. Kòl 45 dnia żëcô pizglãta zaczinają sã rãplowac na gałãze kòl gniôzda, le rzôdkò pòdlatują przed 48–50 dniã żëcô, a czasã nawetka do wiekù 60–70 dniów. Pòdlatawce spãdzywają jesz dwa do trzech tidzeniów w pòblëżim gniôzda z dokarmiającyma jich starszima. Pò dwùch latach młodé stają sã dozdrzeniałima ptôchama.

Przëpisë

↑ BirdLife International (2020). "Milvus milvus". IUCN Red List of Threatened Species. 2020 e.T22695072A181651010. doi:10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22695072A181651010.en. Retrieved 19 November 2021.
↑ Linneùsz, Karol (1758) Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata (w łacëznie), Tom pierszi, Vol. 1. Stockholm: Laurentius Salvius. p. 89. "F. cera flava, cauda forsicata, corpore ferrugineo, capite albidiore."
↑ Gill, Frank; Donsker, David, eds. (2018). "New World vultures, Secretarybird, kites, hawks, eagles". World Bird List Version 8.2. International Ornithologists' Union. Retrieved 24 September 2018.
↑ Heneberg, Petr; Dolinay, Matej; Matuší, Hynek; Pfeiffer, Thomas; Nachtigall, Winfried; Bizos, Jiri; Šimčiková, Daniela; Literák, Ivan (2016). "Conservation of the Red Kite Milvus milvus (Aves: Accipitriformes) Is Not Affected by the Establishment of a Broad Hybrid Zone with the Black Kite Milvus migrans migrans in Central Europe". PLoS ONE. 11 (7). Retrieved 30 August 2025.
↑ Garcia-del-Rey, E. (2011). Field Guide to the Birds of Macaronesia. Azores, Madeira, Canary Islands, Cape Verde. Lynx Edicions, Barcelona, Spain.
↑ Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 203. ISBN 83-919626-1-X.
↑ Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010. ISBN 978-83-7513-655-5.
↑ Orta, J., Christie, D.A. & Garcia, E.F.J.: Red Kite (Milvus milvus). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive.
↑ "One of the first red kites released into Thames Valley dies". BBC News. 20 May 2023. Retrieved 31 July 2023.
↑ Evans, I. M.; Cordero, P. J.; Parkin, D. T. (1998). "Successful breeding at one year of age by Red Kites Milvus milvus in southern England". Ibis. 140 (1): 53–57
1 2 3 4 Cramp, Stanley; et al., eds. (1980). "Milvus milvus Red Kite". Handbook of the Birds of Europe the Middle East and North Africa: The Birds of the Western Palearctic. Vol. II: Hawks to Bustards. Oxford: Oxford University Press. pp. 36–44. ISBN 978-0-19-857505-4.

Bùtnowé lënczi

Commons: Lësatô kania – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

[1] BirdLife International (2020). "Milvus milvus". IUCN Red List of Threatened Species. 2020 e.T22695072A181651010. doi:10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22695072A181651010.en. Retrieved 19 November 2021.

[2] Linneùsz, Karol (1758) Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata (w łacëznie), Tom pierszi, Vol. 1. Stockholm: Laurentius Salvius. p. 89. "F. cera flava, cauda forsicata, corpore ferrugineo, capite albidiore."

[3] Gill, Frank; Donsker, David, eds. (2018). "New World vultures, Secretarybird, kites, hawks, eagles". World Bird List Version 8.2. International Ornithologists' Union. Retrieved 24 September 2018.

[4] Heneberg, Petr; Dolinay, Matej; Matuší, Hynek; Pfeiffer, Thomas; Nachtigall, Winfried; Bizos, Jiri; Šimčiková, Daniela; Literák, Ivan (2016). "Conservation of the Red Kite Milvus milvus (Aves: Accipitriformes) Is Not Affected by the Establishment of a Broad Hybrid Zone with the Black Kite Milvus migrans migrans in Central Europe". PLoS ONE. 11 (7). Retrieved 30 August 2025.

[5] Garcia-del-Rey, E. (2011). Field Guide to the Birds of Macaronesia. Azores, Madeira, Canary Islands, Cape Verde. Lynx Edicions, Barcelona, Spain.

[6] Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 203. ISBN 83-919626-1-X.

[7] Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010. ISBN 978-83-7513-655-5.

[8] Orta, J., Christie, D.A. & Garcia, E.F.J.: Red Kite (Milvus milvus). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive.

[9] "One of the first red kites released into Thames Valley dies". BBC News. 20 May 2023. Retrieved 31 July 2023.

[10] Evans, I. M.; Cordero, P. J.; Parkin, D. T. (1998). "Successful breeding at one year of age by Red Kites Milvus milvus in southern England". Ibis. 140 (1): 53–57

[:0-11] 1 2 3 4 Cramp, Stanley; et al., eds. (1980). "Milvus milvus Red Kite". Handbook of the Birds of Europe the Middle East and North Africa: The Birds of the Western Palearctic. Vol. II: Hawks to Bustards. Oxford: Oxford University Press. pp. 36–44. ISBN 978-0-19-857505-4.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]