Johann Wolfgang von Goethe

Z Wikipedia
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Weryfikacejo.jpg

Hewòtny artikel òstôł napisóny przez òsobã jakô nie znaje perfektno kaszëbsczégò. Jãzëkòwô pòprôwnosc negò artikla wëmôgô werifikacëji.

Johann Wolfgang Goethe
Goethe Faust
Ilmenau-pòmnik Goethégò

Johann Wolfgang von Goethe – miemiecczi pòeta przełomù XVIII i XIX wiekù i jedén z nôbarżi znaczących w skali swiatowi, dramaturg, prozaik, ùczony, politik.

W tradycji pòlsczi bywa mëlnie wiązany z romantyzmem, chòc w istoce bëł współtwórcą i jednym z głównëch (òbòk Fryderyka Schiller przedstawicelã esteticzi klasyczné (klasyka weimarskô ). Béł również mëslicelém i ùczonym, znawcą wielu dziedzin wiedzë oraz sztuczé. Studia prawniczé kończył w Lëpskù i Strasburgu. W 1775 Goethe osadł w WeimarWeimarze w chternym mieszkôł do kuńca żecu. Pełnił różné funkcje na dworze księca sasko- weimarsczcego, dochodząc do randżi prezydénta Izby Finansów. W 1782 został nobilitowany. Od roku 1791 do 1817 kierował teatrém oraz wszestczima instytucjama oswiatowo-kulturalnymi ksiãstwa. W 1786 roku wyjechał na dwa lata do Włoch, co wywarło dużi wpływ na jego twórczosc. Najbliższa przyjazń łączyła go z Fryderykiem Schillerem.

Zmarł w Weimarze, w całkowitym òsamotnieniu, pò śmierci żony i jedynégo syna. Ostatnié słowa, chterné wëpowiedzôł przed śmiercą, brzmiałé : „Wiãci swiatła”[1].

Pòchodzenie i òkres młodzeńczy (1749-1765)[edicëjô | editëjë zdrój]

òjc Goethegò , Johann Gaspar Goethe (ur. 1710, zm. 1782) żëł ze swòją rodzeną w przestronnym bùdinkù we Frankfurce przë sztrase Großer Hirschgraben. Jakò rentier pielęgnowôł różné zainteresowania, do chternëch należałë m.in. kòlekcjonowanie naturaliów i òbrazów.

Matinka Goethégò, Catharina Elisabeth (ur. 1731, zm. 1808) z dodóm Textor, staré rodzëne razã fascynowôł gò na nowò. Pózni pisôł, że marzy, bë sã znajdowac jednoczesnie pòsród òczarowywanëch i czarodzei. Pòdczas òkupacji Frankfurtu przez wòjska francusczi w 1759 czãsto òdwiedzôł teatr francusczi w Junghòfie.

W 1763 dané mu bëło wësłuchac koncertù 7-letniégò wówczas Mozarta. W wiekù 14 lat starôł sã ò członkòstwo w cnotliwym Towarzëstwie Arkadyjsczim przë Phylandrii (Arkadische Gesellschaft zu Phylandria), òstôł jednak òdrzucony z powodu swòich ekscesów.

W wiekù15 lat flirtował z kelnerką, chternã późni nazywôł Gretchen, i znalôzł sã w pòdejrzanëch krãgach. ùciszono skandal, a Goethe ùcekł sã do chòrobë.

30 stremiannika1765 òpuscił na pòlecenie swoégò òjca Frankfurt, bë w Lipskù pòdjąc studia prawniczé.

patrycjuszy, córka dzékana radë adwokacczi w wiekù 17 lat pòslubiała wówczas 38-letniégò radcã Goethégò. Nie òtrzimała w dzeciństwie żôdnégò wëkształceniô, jednak stała sã sławnô, dzãkia swemù żëczliwemù ùspòspòbieniu.

Z wëjątkiem sostrë Cornelii Friederiki Christiany ( ùr. 7 gòdnika 1750) rodzéństwò Goethégò zmarło wczesnie.

W 1758 Goethe zachòrowôł na òspã.

Edukacijã, na chtërnã składałë sã wszëstczi pòwszechné w tamtëch czasach przedmiotë i parã jãzëków òbcëch (łacena, greka, francusczi, anielsczi, hebrajsczi), zdobëł za pòsrednictwém òjca i priwatnëch szkólnëch.

Edukacija ta òbejmòwała również taczi descyplenë jak tuńc, jazdã kònną i szermierkã (w tamtëch krãgach należałë òne do kanonu edukacyjnégò). Bëł raczei wzorowém ùczniém aniżeli zawadiaką – ùczëł sã z łatwoscą, jażle dôwało sã ùpùst jégò żëwi duszë. Długòtrwałą òdrazã do historii spòwòdowała stojąca w bibliotece òjca wielotomòwô historia papiestwa. Pózni Goethe òkreślał historiã mianém bezładné mieszaninë omyłek i przemòcë. Wielkã przëjemnosc sprawiało mù rësowanie, mùzëka natomiast nie należała do jégò ùlubionëch dyscyplin.

Wczesnie zainteresowôł sã żywo literaturą, przë czim pòczątkòwò skupił swòją ùwagã na Friedrichù Gottliebie Klopstocku i Hëmerze.

Czedë Goethe bëł małim knôpim, zapòznano gò z teatrém: w domù rodzrnnym wëstawiano co rok teatr pupków , chtërny za kôżdym razã fascynowôł gò na nowò. Pózni pisôł, że marzy, bë sã znajdowac jednoczesnie pòsród òczarowywanëch i czarodzei. Pòdczas òkupacji Frankfurtu przez wòjska francusczi w 1759 czãsto òdwiedzôł teatr francusczi w Junghòfie.

W 1763 dané mu bëło wësłuchac koncertù 7-letniégò wówczas Mozarta|Mozart. W wiekù 14 lat starôł sã ò członkòstwo w cnotliwym Towarzëstwie Arkadyjsczim przë Phylandrii (Arkadische Gesellschaft zu Phylandria), òstôł jednak òdrzucony z powodu swòich ekscesów.

W wiekù15 lat flirtował z kelnerką, chternã późni nazywôł Gretchen, i znalôzł sã w pòdejrzanëch krãgach. ùciszono skandal, a Goethe ùcekł sã do chòrobë.

30 stremiannika1765 òpuscił na pòlecenie swoégò òjca Frankfurt[[, bë w Lipskù pòdjąc studia prawniczé.

  1. M. Ursel, „Więcej światła”. O ostatnich słowach wielkich romantyków polskich, [w:] Problemy współczesnej tanatologii. Medycyna – antropologia kultury – humanistyka, t. 6, pod red. J. Kolbuszewskiego, Wrocław 2002, s. 301–307.
  2. Corona Corona jako Ifigenia (niem.). [dostęp 2008-10-31].
  3. Goethes Werke cz. IV. t. 1–50, Weimar 1887–1912, s.224n.
  4. 9/2834 List do Johanna Gottfrieda und Caroliny Herder; 9/2835 List do Christiana Gottloba Voigt.
  5. Maszyna parowa w Tarnowskich Górach.
  6. Wpis Goethego do księgi pamiątkowej kopalni Fryderyk w Tarnowskich Górach(niem.).
  7. Ryszard Bednarczyk: Tarnogórski wiersz Goethego.
  8. Goethe w Krakowie i Wieliczce.
  9. Stanisław Krzyżanowski: Goethe w Krakowie. w Rocznik Krakowski tom 13. (1911), s. 251–265.
  10. ohn Hennig: Goethes Europakunde: Goethes Kenntnisse des nichtdeutschsprachigen Europas, Rodopi, 1987 ​ISBN 90-6203-669-4​, 9789062036691.
  11. Goethe w Polsce str. 311.