Encyklopedijô

Encyklopediô je kòmpendium wiedzbë, spisónym w hasłach ùpòrządkòwónëch alfabétno, rzadzy wedle témów. Pòchwôt pòchôdô òd grecczich słów: ἐγκύκλιος παιδεία (engkuklios paideia), jaczé dosłowno znaczą "zaòkrãglonô, całownô edukacjô".

Pierszą wiôlgą mòderną, òglową encyklopedią bëła frańcëskô Encyclopédie, skùńczonô w 1772 rokù. Ji editorama bëlë pisôrz ë filozófa Denis Diderot ôs jegò wespółrobòtnicë. Aktualno nôwikszą drëkòwóną encyklopedią je brickô Encyclopædia Britannica z 32 tomama ë wicy jak 65.000 artiklów. W swiece miemieckòjãzëkòwim baro achtnionô je encyklopediô wëdôwiznë Brockhaus.

Wedle wielënë artiklów nôwikszą encyklopedią swiata je elektronicznô, anielskòjãzëkòwô Wikipedia z wicy jak 725.000 artiklów, chtërnô równak w ùprocëmnienim do tradicëjnëch encyklopediów je tzw. wòlną encyklopedią ë mòże bëc editowónô przez kòżdégò.

Hewòtny artikel je téż dzélã encyklopedii, w tim przëtrôfkù kaszëbsczi Wikipediji.

Historiô

Czãsto przińmùje sã, że ùdba ksãdżi skłôdającô sã z alfabétowi ułożonô lëstë artiklów razã z wëczerpny wëjasnienienié jich znaczënkù pòchòdzë òd Johna Harrisa, chtërny w 1704 rokù òpùblikòwôł swój Lexicon technicum, co prôwda terminu encyklopediô w znaczënkù „całownota wiadë” pierszi rôz ùżił gò w 1532 rokù François Rabelais. W titlu dzeła słowò encyklopediô pòjawiło sã w 1559 r. w robòce chòrwacczégò hùmanistë Pavao Skalicia (Encyclopaediae seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam profanarum epistemon).

Robòtë ò charakterze encyklopedicznym pòjawiłë sã ju dwa tësące lat temù ë pòstôwałë w dalszich wiekach:

Mark Terencjusz Warron – Disciplinarum libri IX (kòle 50 r. p.n.e.)
Pliniusz Starszi – Naturalnô historiô (Historia naturalis) (I w.)
Cesarsczi panorama (皇覽 Huanglan) (Chinë, kòle 220 r.)
Nonius Marcellus – De compendiosa doctrina (pierszô pòłowa IV w.)
Marcjanus Kapella – De nuptiis Philologiae et Mercuri (midzë 410 a 439 r.)
Izidór z Sewilli – Etymologiarum seu originum libri XX (pòczątk VII w.)
Al-Dżahiz – Ksãga zwierząt (Kitab al-chajwan) (arabsczé kraje, IX w.)
Semadewa (Indie, XII w.)
Hemadri (Indie, XIII w.)
Wincenty z Beauvais – Wiãkszé zdrzadło (Speculum maius), XIII w.
Brunetto Latini – Skarbc wiedzë (Li livres dou Tresor), XIII w.