Ùskô (téż Ùszcz, pòl.Ustka, niem.Stolpmünde) – gard w nordowi Pòlsce, w pòmòrsczim wòjewództwie, we słëpsczim krézu, na historicznëch Pòmrach, sedzba wiesczi gminë Ùskô.
Ùskô leżi na Słowińsczim Sztrądze, kòl ùscô rzéczi Słëpie do Bôłtu. Je hôwingòwim miastã, klimaticzno-balneòlogicznym kùrortã (solónka i bòrowina), mòrsczim kąpielëszczã a wëpòczinkòwim òstrzódkã.
Bliza
Wedle pòdôwków GUS z 30.06.2024 r., Ùskô mia 13 574 mieszkańców[1].
Òd 13 lëpińca 2003 Ùskã a Słëpsk łączi dogôdënk pòzéwóny Dwagardã (pòl.Dwumiasto). Òba miasta są sparłãczoné banową ë aùtobùsową kòmùnikacją.
We strzédnëch wiékach Ùskô bëła kaszëbską rëbacką òsadą słëchającą słëpsczémù kasztelaństwù i dzéla historiczny kawel z pòblësczim Słëpskã. Dzysdnia klimat stôri hôwingòwi òsadë mòże jesz nalezc westrzód rëbacczich chëczów we wiertlu midzë sz. Marinë a Czerwionëch Kòsyniérów. Ùchòwôł sã tuwò jesz ùkłôd sztrasów strzédnowieczny wsë, przez wzgląd na historiczną wôrtnotã òbjimniãti kònserwatorską òchroną[2].
Dzysdnia to je plac rôd òdwiédzóny przez turistów, ze wzglãdu na blëskòsc Bôłtu, dobré skòmùnikòwanié a wielosc nocników, hotelów i pensjónatów, a téż restaùracjów i tawernów.
Ùskô leżi nad Bôłtã w zôpadnym parce Słowińsczégò Sztrądu. W Ùsce do mòrza wpôdô rzéka Słëpiô. W zôpadnym dzelu miasta ùchôdô do mòrza téż strëga Czôrnô.
Wjôzd do pòrtu
Wedle stanu z 1 stëcznika 2026 nadwiérzchniô miasta wënosa 13,85 km²[3].
Wedle protokòłu biskùpi wizytacje z 1665 r., òsedlonëch w tedëczasny Ùsce bëłë 33 familie[4]. W pajicznikù 1947 w Ùsce mieszkało 3458 Pòlôchów i 371 Miemców[5].
Wedle pòdôwków GUS, w Ùsce w 2021 mieszkało 14 954 lëdzy, w tim 7134 chłopów (47,7%) a 7820 białków (52,3%). W produkcyjnym wiékù bëło 61,7% chłopów i 49,3% białków.[8]
Miono mô słowiańsczé pòchôdanié i topògraficzny charakter. Pòwsta òd pomorskiego kòntinuantu psł. pòwszédny pòzwë *ustьje „ùscé”[9]. Miemiecczé miono Stolpmünde téż mô topògraficzny charakter i je złożenim dwùch elementów: gwôsny pòzwë Stolpe „Słëpiô” (ò słowiańsczim pòchôdanim) i pòwszédny pòzwë Münde „ùscé”[10].
Òb czile miesãcy pò przejimniãcym gardu przez pòlską adminystracjã w 1945 równoczasno fónksnérowało czile mionów miasta: Nowy Słupsk, Nowe Słupie, Postomin, Postomino, Słupioujście, Słupie, Ujście a Uszcz[11]. Òstateczno rozpòrządzenim w 1946 ùstanowiona òsta pòzwa Ustka[12].
Z ùmòwë słëpsczich rôdców ze Swiãcama (Jaszkò ze Słôwna a Jaszko z Rëwałda) z 2 gromicznika 1337 pòchôdô nadczidka ò jistnienim festindżi w môlu ùscégò Słëpie. Festinga w Ùsce jest gardzëszczã „quondam castrum”, w dogôdënkù je to plac òpisóny jakno:
...nec non totum et integrum portum Stolpesmunde dictum, penes aquam stolpensem tam ab una quam alia parte situm...
...jak téż cawny i niepòdzélny pòrt Ùskô, pòłożony pò òbù starnach rzéczi Słëpie...[16]
Szlachòwno do mieszkańców jinszich miesczich wsów, ùszczani bëlë pòddónyma Słëpska. Z te pòwòdu mùszelë składac pòddańczą przësëgã, tpzw. ùską przësëgã, a téż płacëc pòdatczi na rzecz miasta, dbac ò stón hôwindżi i kejów, ùprawiac je, pòmagac przë rozladënkù ë zaladënkù òkrãtów, a przë wjezdze òkrãtów do hôwindżi. Òbrzesziwôł jich téż młinny mùsz (miesczi młin w Zamełowie). Mieszkańcë Ùsczi apartnilë sã nié le òbrzészkã wëkònywaniégò wszelejaczich robòtów i ùsłëgów zrzeszonëch z pòrtã, ale téż płacenim szaséjowégò pòdatkù, a nié pòdrëgù, czë òdrôbianim pańszczënë. Jaż do trzëdzescëlatny wòjnë ekònomiczno samòstójny ùszczani, przédno szëprowie, karczmarze i wójtowie, przëjimelë òbëwatelstwò gardu Słëpska i kòrzistelë z przëwilejów wëchôdającëch z pòsôdaniégò miesczich prawów. Mieskô radzëzna Słëpska ùchwôla sztatutë, regùlaminë i pòrtowé tarifë, mianowa wójta, decydowa ò wszëtczich robòtach zrzeszonëch z fónksnérowanim hôwindżi, òpiséwa zortë i wësokòsc pòdatków płaconëch przez ùszczanów, patronowa kòscołowi i szkòle. Wójt Ùsczi béł narôz hôwingòwim wójtã. Trzimôł òn wëkònôwczą włôdzã w òbrëmim Ùsczi w òdniesenim do ji stałëch mieszkańców, przebiwającëch cządama gòsców (kùpców) a sprawów wëchôdającëch z bieżącégò dzejaniô hôwindżi.
Òd 1329 do kùńca 1342 Ùskô i Słëpsk w drodze zastawù bëłë w pòsôdanim krzëżacczégò zôkònu. Béł to trudny cząd, bò czej ksyżã Bògùsłôw V nie béł w sztãdze spłacëc w terminie do 1 stëcznika 1343 r. nôleżny kwòtë 3334 grziwnów, realnô sta sã zagrôżba przejimniãcégò zemi przez zôkón we wieczësté òbsôdanié. Òstateczno nã sëmã zebra spòlëzna. Te dëtczi pòzwòlëłë Słëpskòwi i mieszkańcóm słëpsczi zemie wëkùpic sã z rãk Krzëżôków. Òd 1368 Ùskô leża w grańcach słëpsczégò ksãstwa, dôwnégò lenna Kòrunë Pòlsczégò Królestwa, pózni w grańcach pòmòrsczégò ksãstwaGrifitów ze stolëcą w Szczecënie.
Òd XIII wieku na ne terenë przecygelë miemiecczi kòlonizatorzë. Lëczba lëdztwa rosła wiedno prãdzy. Kòscół w Ùsce, jakô ju tedë mia jinszé miono – Stolpmünde, béł bùdowóny z kòscołã we Wëtrownie (1356). Zbùdowóny z drzewa kòscół pòd wezwanim św. Mikołaja stojôł na zwëższenim, nôgwësni bënë stôrégò słowiańsczégò gardzëszcza. Filialnô swiãtnica kòscoła we Wëtrownie bëła brëkòwónô jakno dzénny a nocny nawigacyjny znak.
Pòwôżniészą inwesticją bëła, rozpòczãtô kòl pòłowë XIV st., rozbùdowa hôwindżi. Tedë to òstałë zbùdowóné pierszé trwałé pòrtowé sprzãtë – mòla ò dłëżawie òk. 55 m, wëkònóné z kôstów z kamieniama, zmòcnionëch pôlama, a téż drzewiané ùmòcnienia brzegów hôwingòwégò karnalu ò dłużawie: lewi, zôpadny brzég – 280 m, prawi, pòrénczny – 320 m. Przedłëżenim ùmòcnieniów bëłë mòla. Pòsobny etap rozbùdowë pòrtu, sparłãczony z kapitalnym remóntã donëchczasnëch ùrządzeniów, to dało w XV st. Mòlo òstało tej przedłëżoné do òk. 100 m, pòrénczny brzég pòrtowégò karnalu òstôł zmòcniony scaną z pôlów ò dłużawie 170 m a téż òstałë wëmienioné wszëtczé zùżëté abò skażoné elementë donëchczasnëch kònstrukcjów.
Wizytacje szkòłów przënôszają pierszé infòrmacje ò szkòle w Ùsce z 28 lëpińca 1590 i z 1729. W 1590 to dało téż nadczidkã, co mieszkańcowie Ùsczi zajimają sã intensywno rëbaczenim.
Òb czas trzëdzescëlatny wòjnë 2 lëstopadnika 1626 do pòrtu w Ùsce wjachałë szwédzczé wòjska. Dzejalnosc pòrtu przëgasła. Zmniésza sã téż lëczba mieszkańców. W dodôwkù do tragediów zrzeszonëch z wòjną w 1644 Ùskã zdzegwił òdżin; przedërchało 15 chëczi i cerkwiô.
W 1648 pòkòjowi traktat i dodôwkòwé dogôdënczi w 1653 òddałë pòrénczny part Zôpadnégò Pòmòrzégò, a tej i Ùskã, pòd panowanié brandenbòrskò-prësczégò państwa, przesztôłconégò w 1701 w Królestwò Prësów.
W XVIII stalatim niewielné òkrãtë bëłë rozladowiwóné na redze. W 1794 w Ùsce mieszkało kòl 700 òsób.
Nowô wòjna zaczãtô przez Napòléòna spòwòdowa, że Wiôlgô Armiô zajimnã Zapôdné Pòmòrzé na przełómanim lat 1806/07. Ùskô hôwinga bëła blokòwónô.
Hôwinga – pòrtowi karnôl (1905)
W 1888 kònsekrowónô bëła nowô cerkwiô. Mùrowóny bùdink òd cegłë na fùndamence z granitowëch kamieni. Bùdowa wąskò- a szeroksztrekòwégò banu (zôczątk XX wiékù) dokòna schùtczeniô gòspòdarczégò rozwiju hôwindżi, jak téż cawnégò regionu. Lëczba lëdztwa Ùsczi w 1818 wënosa 477, a w 1941 – 5051 òsób.
Pierszé, dosc zachtné inwesticje wëpòczinkòwi infrastrukturë òstałë pòdjimniãté przez mieską gminã w 1911. Bùdacje pò òbù starnach pòrtu bëłë ò drzewiany kònstrukcje a pòstawioné na pôlach. Projekt zgrôwôł, cobë szlachòwac za kąpnicama w Sopòtach. Òd ne czasu je nieprzerwóny przërost realizacjów nëch inwesticjów.
W 1904 ùskô bliza emitowa biôłi przeriwóny wid, a òd 1913 r. dodôwkòwò na pòréncznym mòlu dzeja dôcznô syrena.
8 stëcznika 1914 rokù na zôpadnym sztrądze w òkòlim Ùsczi zdarza sã mòrskô katastrofa – môłi a stôri parówc „Stolp” òstôł wërzucony na zôlój òb czas sztorëmù.
Òd séwnika 1939 i òd czerwińca 1941 òbrzesziwałë na gwësny czas ògrańczenia dlô cywilnégò rëchù òkrãtów. Pòd kùńc lat 30. pojawiłë sã planë rozbùdowë hôwindżi. Pò wëbùchù wòjnë robòtë ùstałë, a jedurną pòòstałoscą pò nëch zdarzeniach je dzél nieùkùńczonégò mòla (tpzw. trzecé mòlo). Òd 1942 w môłim stãpieniu bëła rozbùdowiwónô òkrãtowniô. Do pòłowë 1944 w Ùsce bëło òk. 230 sôdzewëch. Òd séwnika 1944 r. Miemcë „przechòwiwelë” w Ùsce zacht duńsczi pancernik òbronë sztrądu„Niels Iuel”, jaczi służił jima za pòmòcniczi bôt. W 1944 dlô Ùsczi (òsoblëwie ze wzglãdu na pòrt, chtëren dôwôł mòżebnosc zwiorniãcô przed frontã) gromadzëło sã baro wiele ùchódników. Panowa pò prôwdze òstrô zëma, felowało kwatérów i jôdë.
9 strëmiannika 1945 môlëzna òsta zajimniãtô przez pancerné òddzéle 3 Gwardijsczégò Pancernégò Kòrpùsu2 Biôłorusczégò Frontu (pò wòjnie na tczã sowiecczich żôłnérzów òstôł pòstawiony pòmnik na placu Wòlnotë)[17]. Pòwsta kòmendantura, jakô ùtwòrza miemiecką, pòmòcniczą administracjã z miemieczim bùrméstrã. Zaczãlë sã zjeżdżac pòlsczi òsedléńcowie. Pierszô pòlskô wëszëzna, Miesczi Zarząd (pòl.Zarząd Miejski), rozpòczã ùrzãdowanié 11 maja 1945. Pierszim bùrméstrã òstôł Wacław Jaworski, a jegò zastãpcą Wacław Michalski[18]. Pòżdôwk PKP wrócył do dzejaniô na turze Słëpsk – Ùskô 29 czerwińca 1945 przëjazdã banë, jaką przëjachelë rôczony do Ùsczi gòsce na pierszé pò wòjnie Swiãto Mòrza. Pòcztowi Ùrząd, pòwòłóny do żëcô 3 maja 1945, òbjimôł swòjim sëgã ze zôczątkù Ùskã i 20 pòblësczich gminów. Òficjalné przekôzanié administracyjny włôdzë Pòlôchóm òdbëło sã 22 lëpińca 1945. Zlikwidowónô òsta sowieckô wòjnowô kòmendantura. Òb nen czas zameldowónëch bëło w Ùsce 266 Pòlôchów.
W latach 50. Ùskô zaczã sã rozwijac jakno wiwczasowò-wëpòczinkòwô môlëzna. Pòwstôwałë wëpòczinkòwé òstrzódczi institucjów a zakładów prôcë, na zôczątkù na spòdlim przedwòjnowëch willów, pózni nowò bùdowónëch òbiektów. Pòd kùńc 60. lat fónksnérowałë tu ju sztërë wiôldżé wiwczasowé òstrzódczi FWP („Czarodziejka”, „Celwiskoza”, „Przystań” i „Włókniarz”), jaczi dispònowałë òk. 700 placama mët a dało téż trój mniészich zakładowëch òstrzódków (skłôdającëch sã przédno z kempingòwëch chëczów), skùpionëch w pòréncznym dzélu miasta. Dzejało 5 restaùracjów, 2 rëbné barë, mléczny bar, kawiarniô, 2 kina („Delfin” i MDK) a 3 binë[19].
Ùskô hôwinga w 1979
W gòdnikù 2013 do ùżëtkù òsta òddónô òbrotowô mòst dlô piechtnëch nad pòrtowim karnalã. Stalanô kònstrukcjô ò mase wikszi jak 80 t mô wnet 58 m dłużawë mô wësoczi na 24 m pilón a pòmòst o szerzawie 4 m. Òbrôcanié mòstu warô 4 minutë i je mòżebné dzãka elektricznémù nanëkòwi. Bùdacjô dérowa pół rokù i kòszta 4,39 mln zł[20]. Pò dwalatny przerwie zrzeszony z awarią, mòst òstôł zôs òdemkłi w maju 2017[21].
Midzë 5 a 13 czerwińca 2007 to dało w Ùsce kònsultacje w sprawie nadaniégò môlëznie Ùskô sztatusu gardu[22]. Przëczëną te bëło pòdwôżenié historicznégo faktu nadaniô Ùsce miesczich prawów przez Miemców 22 strëmiannika 1935. Przë leżnoscë òbchòdów 70. roczëznë nadaniégò miesczich prawów, ùsczi gazétnik, pòdjimôrz a historik Marcin Barnowski òdkrił, co Ùskô nigdë nie òtrzima miesczich prawów, a ji terôczasny sztatus gardu je wënikã ùzurpacje. Nie ùdało sã nalezc niżódnégò dokùmentu pòcwierdzającégò nadanié Ùsce miesczich prawów, a data 22 strëmiannika 1935 je blós datą wëdaniégò rozpòrządzeniégò do ùstawù o ùstroju gminów, dzãka jaczémù kòżdi przédnik gminë òbligatorijno stôł sã bùrméstrã. To òznôczô, że zmienia sã le samòrządzënowô titulatura, a samò rozpòrządzenié nie stanowiło nadaniô miesczich prawów. Co wicy, wëdóny w 1938 rokù spisënk gardów Westrzédnégò Pòmòrza, mającëch mni jak 10 tësãcy mieszkańców, nie òbjimôł Ùsczi. Ùskô nie wëstãpiwô jakno gard w niżódnym midzëwòjnowim wëkazu gminów (np. w Amtliches Gemeindeverzeichnis für das Deutsche Reich z 1939), a jakno miasto pòjôwiô sã pierszi rôz w pòlsczich pòwòjnowëch zdrojach GUSu. No wëdarzenié stało sã historiczną sensacją[23]. Pòjawiłë sã bédënczi złożeniégò wnióskù do premiérë ò nadanié Ùsce miesczich prawów. Równak wedle Minysterstwa Bënowëch Sprawów ë Administracje, nie bëło taczi brëkòwnotë, bò we wielnëch prawnëch aktach wëdónëch pò 1975 rokù,[24] Ùskô figùrëje jakno gard[25]. Òstateczno pò przeprowadzony analize przepisów òstało pòcwierdzoné, że Ùskô mô miesczé prawa przënômni òd 1 lëpińca 1976 rokù. Przëjimniãcé jinszi interpretacje prowadzëłobë do ùznaniégò, że równoczasno fónksnérowałëbë dwie gminë ò identycznym prawnym sztatusu wiesczi gminë (a tej wieskô gmina i pseùdo-mieskô gmina), co je niedopùszczalné. Na spòdlim tëch kònkluzjów MBSëA scwierdzëło, że wëszëzna Ùsczi ni mùszi sã starac ò nadanié miesczich prawów[26].
Pierszé môłé łaznie pòwstałë w Ùsce na przełómanim XIX i XX w. Kùracjô pòléga na zëmnëch a gòrącëch kąpielach w mòrsczi wòdze a szpacérach pò bòrach. Lékarzony bëlë rekònwalescencë pò gripach a chòri na płëca, astmaticë i reùmaticë. Kùracyjny cząd warôł òd 15 czerwińca do 15 séwnika. W 1905 dało 2 kùrortowëch lékarzów [33]. W 1911 na placu stôrëch łazniów òstôł òdemkłi nowi Rodoléczny Zakłôd[27]. Frekwencjô przed I swiatową wòjną wënosa w sezonie kòl 3500–3600 lëdzy i niewiele sã zwiksza òb midzëwòjnowi cząd[28].
Òb zôczątkòwé lata pò wòjnie to dało stagnacjã w kùrortowi dzejalnoscë. Dopiérze w 1974 po ùrësznienim Rodolécznégò Zakładu (zamienionégò na miesczé łaznie) òstałë zòrganizowóné pierszé turnusë dlô kùracjuszów. 1 lëpińca 1978 pòwsta Państwòwô Pòdjimizna Kùrort Ùskô (pòl.Państwowe Przedsiębiorstwo Uzdrowisko Ustka). Rëgnã òrganizacjô sanatoriów na spòdlim wëpòcznikòwëch òstrzódków. Tak òstało ùrządzoné sanatoria Azoty, Pomorze, Radość, Perła, Promyk. W jednym turnusu lékarzëło sã 590 kùracjuszów[29]. W 1988 Ùskô zwëska sztatus kùrortu. Do rozwiju lékarsczi òfertë Ùsczi jakò kùrortu wiôldżi wkłôd wniósł Henryk Klimczuk, jegò Przédny Lékôrz w latach 1981–2010[30].
W 2010 kùrort òstôł spriwatizowóny. Kùpia gò familiô de Lubicz Szeliskich przez wëcmaniznã Hotel Lubicz w Ùsce[31]. Kùrortowô dzejalnosc òsta òd tamnegò sztërkù baro rozszerzwionô. Dzysdnia bédowóné są nié le lékarsczé a hotelarsczé ùsłëdżi, ale téż profesjonalnô biologicznô òdnowa[32].
Òb całé XIX stalaté w Ùsce dało le jednã pòwszechą szkòłã, ze zôczątkù czileklasową – elementarną, a pózni ò cawnym zakresu spòdlowi edukacje. Òb szkòłowi rok 1897/98 robiło w ni 6 szkólnëch, a w 1917 r. 8 szkólnëch i 3 szkólné. W bùdinkù szkòłë bëłë òsobnë klasë strzédny szkòłë niższégò stãpienia. Pòd kùńc XIX st. w Ùsce òsta ùsadzonô państwòwô nawigacyjnô szkòła pierszégò stãpienia (miem. die Königliche Navigationsvorschule). Nã szkòłã dërch dotikôł felënk pasowny lëczbë kandidatów. Òsta zlikwidowónô w 1910 rokù.
↑Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. (Szablóna:Monitor Polski, s. 7).
↑http://skarbnicakaszubska.pl/uchwaa-nr-6-2010/UCHWAŁA NR 6/RJK/10 Z DNIA 6-01-2010 R. W SPRAWIE STOSOWANIA KASZUBSKICH NAZW MIAST I WSI GMINNYCH I SOŁECKICH (pòl.), Skarbnica Kaszubska, przëstãp z dnia 1.07.2026 r.
↑Lorentz F., Slovinzisches Wörterbuch: zweiter Teil: P-Z: Orts- und Personennamen. Nachträge, Unsichere Wörter, Sankt Petersburg: Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, 1912, s. 1535.
↑É. Bréza, A. Chlëdzyńsczi, Polsko-kaszubski słownik nazw miejscowych i fizjograficznych, str. 222; Gduńsk, 2006
12Dzieje Ustki – praca zbiorowa, Polskie Towarzystwo Historyczne w Słupsku 1985 r.
↑Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ISBN83-217-2709-3, s. 686.
↑Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Słupsku. Sprawozdanie z działalności Zarządu Miejskiego w Ustce za okres 1945–1950.
↑Krystyna Chylińska (òbrob.): Informator FWP.Warszawa: Wydawnictwo Związkowe CRZZ, 1968, s.191-192.
↑Artur Flaczyński i jiny: Sanatoria i uzdrowiska.Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2016, s.98,99. ISBN 978-83-268-2502-6.
↑Józef Lindmajer i jiny: Dzieje Ustki. s. 113; Polskie Towarzystwo Historyczne, 1985.
↑Józef Lindmajer i jiny: Dzieje Ustki. s. 189; Polskie Towarzystwo Historyczne, 1985.
↑Od kąpieliska do uzdrowiska. 1988-2018 Trzydziesta rocznica nadania Ustce statusu miejscowości uzdrowiskowej. Infòrmacyjnô tôblëca kòle tãżnie w Ùszczë, 2018, s. 1.
↑Od kąpieliska do uzdrowiska. 1988-2018 Trzydziesta rocznica nadania Ustce statusu miejscowości uzdrowiskowej. Infòrmacyjnô tôblëca kòle tãżnie w Ùszczë, 2018, s. 1.
↑(§ 6. Statut Uzdrowiska Ustka) Uchwała Nr XXXV/282/2009 Rady Miasta Ustka z dnia 28 maja 2009 r. (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego z 2009 r. Nr 102, poz. 2020).
↑(§ 5. Statut Uzdrowiska Ustka) Uchwała Nr XXXV/282/2009 Rady Miasta Ustka z dnia 28 maja 2009 r. (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego z 2009 r. Nr 102, poz. 2020).
↑Uchwała Nr XXXV/303/2013 Rady Miasta Ustka z dnia 28 maja 2013 r. ws. wykazu kąpielisk
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Główné wéńscé na pòrénczny gòłobrzég
Pòrénczny gòłobrzég
Widzënk z pòréncznégò mòla na hôwingã i pòrénczny sztrąd (2023).jpg)
.jpg)
.jpg)
Widzënk ze zôpadnégò mòla na gòłobrzég
Widzënk ze zôpadnégò mòla na hôwingã
Zôpadny gòłobrzég, tpzw. trzecé mòlo.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Commons: Ùskô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons