Tatrë
Nen articzel òstôł napisóny przez òsobã, jakô nie znaje dobrze kaszëbsczégò. Jãzëkòwô prawidłowòsc négò artikla wëmôgô werifikacje.
Tatrë (pòl. Tatry, słow. Tatry) – réga górów w lińcuchù Karpatów, jakô stanowi nôtërną grańcã midzë Słowacką a Pòlską. Są to nôwëższé górë w Karpatach. Tatrë nie są juwerné z Nisczima Tatrama, òsobną słowacką régą górów.
Pòwiérzchniô Tatrów wënosy 785km2, z cze kòl 610km2 (77.7%) leżi na Słowacje, a kòl 175km2 (22.3%) w Pòlsce. Nôwëższi czëp, Gerlach, mający 2655 métrów, leżi na nordã òd Pòpradu, całowno na Słowacje. Nôwëższi czëp w Pòlsce, Rësë, 2500 métrów wësoczi,[1] leżi na pôłniowi pòrénk òd Zakòpanégò, na grańcë ze Słowacją[2][3].
Dłużawa Tatrów, rechòwónô òd pòréncznëch pògórzów Kobylí vrch (1109 m w.n.m.) do Ostrý vrch na pôłniowim zôpadze (1128 m w.n.m.), pò prosti linie wënosy 57 abò 53 km, a wedle szczëtów 80 km. Jichnô szérzô wënosy ale 19 km[3][4].
Tatrë są chrónioné prawã w òbrëmim Tatrzańsczégò Nôrodnégò Parkù na Słowacje a Tatrzańsczégò Nôrodnégò Parkù w Pòlsce, jaczé òd 1992 rokù słëchają kùmbruż Midzënôrodny Sécë Rezerwatów Biosferë UNESCO[5].
Położénié
[edicëjô | edituj kòd]Całé tatrë zajmùją wièchrzëznã 7854 km2, z tegò dôla 175 m2 leżi w granicach polsczi, a 610 km2. Na krôjnã słowacji, długosc tatrë mierzona òd pòrėnkù podnóży kobylegò wierchu do pôłniowi zôpôd podnóży òstregò wierchu kwaczyńsczegò mierzy w linii na prost 57km2, a ścisnote wśród granicy głównej 80km. Tatrë sä pòd òchronã przez ùstawienie na ich wièchrzni tatrzańcziegò parkù narodowegò i słowianczegò TANAP-u i tès do swiatowej seci reerwatów biosfery, UNESCO.
Genezô
[edicëjô | edituj kòd]Tatrë to najwyżsi gòrë Polsci. Sã òne tés najwyżsim masywem gòrscim w całych Karpatach Zôpôd. Mòżemy je pòdzelic na trzë częsci: Tatrë Zôpôd, Tatrë Wysoczé, Tatrë Bielsczé
Nawiãkszi jezóra w Tatrëch
[edicëjô | edituj kòd]Największi jezora w Tatrë sã Mòrskie Òkò 34,5 ha ,Wielczi Staw 34,1 ha (Polska),Czôrnô Staw pòd Rësama 20,1 ha (Polska),Wielczi Hińczòwy Staw 20,1 ha (Słowacja),Szczyrbskié Jezoro 19,7 ha (Słowacja),Mòrskie Òkò w Dolinie Rybiegò Potòkù wraz z ògromnymi Mięgùszowieczimi Szczytami i Cubryną. Widok ze szlaku przez Świstówkę, Dolina Pięcu Stawów Pòlsczich z òkolic Swistowej Czuby.
Nôwikszy szczyt
[edicëjô | edituj kòd]Najwyższym szczytem Tatrów je Gerlach (2655 m npm) leżący w Tatrach Wysoczich. W Tatrach Zôpôd je to Bystra (2248 m npm), a w Tatë Bielsczich Hawrań (2152 m npm). W Pòlscze najwyżsi sã Rysy (2499 m npm), równak je to szczyt graniczny - a w rzeczywistości najwyżsimm całkowicie pòłożonym w granicach Pòlsczi szczytem je Kòzi Wierch (2291 m npm). Najwyżsim pòlsczim szczytem w Tatrë Zôpôd je Starobociańsczi Wierch (2176 m npm), równak òn tès je szczytem granicznym.
Fauna i flora
[edicëjô | edituj kòd]To kòlejni atut tatrzańsczich pejzaży. Lasëregla dolnegò rozciagã sã od okole 1000 m npm sãgają 1250 m npm, natomiastwyżéj do wyskòsczi 1550 m npm występuje pasmo regla górnegò. Na większi wysokòśczi napotykamy na kosodrzewinę, chterna wraz ze zwrostem wysokòśczi karłowaceje zanikając całkowicie na wysokòsczi około 1800 m npm. Jeszcze wyżej rozciãga sã pasmo hal. Òczewisce w zależnośce òd regionu Tatrë, wysokòsczi do jacich sãgają pòszczególne piętra roślinnosce, są różne. Doskonałim przykłademna to mòże bëc np. Dolina Jaworzynsczi, w chternej to gòrna granica lase znajdujã sã na wysokosczi okole 1200 m npm i je najniżej pòłòżoną w calich Tatrë. Z pòsród zwierzãt niespòtyczanych lub małò spòtyczanych w innych rejonach Pòlsczi należy wymienić miedzwiedze, kòzice i świstaczi. Pòza tim mòżemy napòtkac tu równak dziki, sarny, wilczi czy żbiki. Gnieżdżą sã tu równak ptaczi takie jak: òrlik krzykliwi, kania ruda, myszołów, kòbuz, kilka gatunków sów, głuszce i jarząbsczi.
Turystika
[edicëjô | edituj kòd]Turstkia to ôrt aktiwnégò wëpòczinkù, realizowónégò przez rézë, sparłãczoné ze zwëskanim pòznôwenëch célów(tj. krôjoznawstwã), a téżzajimanim sã spòrtã. Tatrë sã baro atrakcyjne ze względu na dosc dużą ilosc szlaków znakòwanich, a tès klimat stosunkowò łagodni jak na wysoczi gòrë. Letni sezon turystyczny trwa przez kilka miesãcy - trudno precyzować dokładny òkres, gdyż je to zależne od danegò roku. Na Słowacji pamiãtame jednak, że większosc szlaków turystycznych w Tatrë je zamykana na òkres òd 31.10 do 15.06 i je rygorystycznie przestrzeguny przez służby TANAP-u. Pamiãtajmy ò tim, że Tatr nawetka w lecie mògą bëc górami niebezpiecznymi w związku z czem niezbędne je òdpowiednie ruchna, a tès umiejętnosc dostosowania trasy do swòjeg doświadczenia oraz kondycji fizycznej. Rocznie srednio ginie w Tatrë kole 20 òsób.
Òbaczë téż
[edicëjô | edituj kòd]Przëpisë
[edicëjô | edituj kòd]- ↑ "Polskie Rysy ze zmienioną wysokością na nowej mapie Tatr". Onet Podróże (pòl.) 23.08.2020. [zarchiw. 22.12.2022]
- ↑ Trengove, Mark (07.2005) (an.) "Introduction to the Tatras". PeakList: Mountains of the World. [zarchiw. 24.10.2005.]
- 1 2 Strzala, Marek (2012) (pòl.) "Tatra Mountains. Features. Weather. Wildlife". Krakow Info: National Parks.
- ↑ Krupa, Maciek (2012) (pòl.) "The Tatra Mountains and Tatra National Park". Discover Zakopane. BAW Altius. [zarchiw. 30.06.2012.]
- ↑ "Europe & North America: 297 biosphere reserves in 36 countries". UNESCO: Ecological Sciences for Sustainable Development. [zarchiw. 5.08.2015.]
Bùtnowé lënczi
[edicëjô | edituj kòd]
Commons: Tatrë – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons