Janusz Kòrczôk

Janusz Kòrczôk, a tak pò prôwdze Henrik Gòldszmit abò ps. „Stôri Dochtór“ abò „Pón Dochtór“ (pòl. Janusz Korczak, ùrodzôny 22 lëpińca 1878 albò 1879 rokù w Warszawie, ùmarł w séwnikù 1942 rokù w Treblince)^[1] – pòlskò-żëdowsczi lékôrz, pedagòg, pisôrz, pùblicysta i spòlëznowi dzéjôrz.

Teòretik i praktik wëchòwaniô, ùsôdzca apartnégò systemù prôcë z dzecama, òpartégò na współdzejanié, samòsprôwnëch procedurach i jinstitucjach a téż pòbùdzaniô samòwëchôwaniégò. Badéra swiata dzecy. Béł pionierã dzałaniów w òbrëmie diagnozòwaniô wëchòwawczégò i prekùrsorã w dzejaniach na rzecz praw dzecka – człowieka. W 1926 rokù zajinicjowôł pierszé pismiono redagóné w wikszim dzélu bez dzecë – „Môłi Pòdzérk“. Jaknò Żid – Pòlôch pòczuwôł sã do dëbeltny nôrodny juwernotë^[2]. Major rezerwë służbë zdrowiô Pòlsczégò Wòjska II RP.

Miłota i edukacjô

Janusz Kòrczôk ùrodzył sã w Warszawie w zasymilowóny żëdowsczi rodzënie, jaknò syn adwòkata Józefa Gòldszmita (1844 – 1896) i Cecylië z dôdomù Gãbicczi (1854(?) – 1920). Rodzëna Gòldszmitów mieszkała przë sztrasë Bielańsczi 18 (prôwdëjuwerny plac ùrodzeniô), w 1881 przeprowadzëła sã na Krakòwsczé Przedmieszczé 77, gdze prziszłi pisôrz mieszkôł ze swòjima starszima, sostrą Aną i starką ze stronë matczi, Émilią (Mila) Gãbicką, w 1883 zamieszkałë na sztrasë Miodowi 19, gdze zajmòwalë sétmë jizbów, dali przë placu Krasyńsczich 3, przë Nowò Senatórsczi 6 (dzysdnia sztrasa Mòliera), na Swiãtojersczi i na Leszno 18 m. 10.

Òd pòłowë lat 80. Kòrczôk chòdzył do spòdleczny szkòłë miona Aùgùstina Szmùrłë przë sztrasë Freta, a dali w 1891 rozpòczął nôùkã w òsmëklasowim (liczący z klasą wstãpną) VII Rządowim Gbùrsczim Gimnazjô.

W 1898 zdôł maturã i rozpòczął sztudia na Wëdzôle Lékarsczim Césarsczégò Ùniwersytetu w Warszawie, na chtërnym sztudiowôł szesc lat, pòwtôrzający pierszi rok (kùrs).

Lékôrz

23 strëmiannika 1905 rokù, pò wësłëchaniô piãcletnégò kùrsu medicznych nôùków i złożeniu òbòwiązëjącégò egzôminu, òtrzimôł diplóm lékôrza. W czerwińcu 1905 rokù òstôł namieniony do rusczi armie w wòjnie ruskò – japòńsczi i wërézôł na Daléczi Pòrénk gdze jaknò lékôrz służëł w sanitarnym banie^[3]. Pòd kùńc 1906 rokù wrócył do Warszawë.

W latach 1905 – 1912 robił jaknò pediatra w Dzecãcym Szpëtôlù miona Bersohnów i Baùmanów.

Janusz Kôrczôk jaknò môlowi lékôrz kòrzëstôł ze służbòwégò mieszkaniô na terenie szpëtôla i sprowôdzëł pòmòc chòrim w kòżdi chwili. Prowadzył priwatną praktikã. Dzãka rozgłosòwi jaczi zdobił pòwiescą „Dzeckò salonu“ (1906), stôł sã znónym i pòszëkiwónym pediatrą.

Pò wëbùchù I swiatowi wòjnë òstôł namieniony do rusczi armië. Ùrlopòwóny z wòjska pò chòrobie, w 1917 béł lékôrzã w przëtułkach dlô dzecy pòd Czijewã. Miôł téż kòntakt z wëchównym domã dlô pòlsczich knôpów w Czijowie. W pòłowie 1918 Kôrczôk wrócył do Warszawë, do Dôdomù dlô Serot.

Lëteracczé i radiowé dzejanié

Janusz Kòrczôk zadebiutowôł w séwnikù 1869 pòd kriptonimã Rik w tidzenikù satiricznim „Kòlce“^[4]. Béł m.jin. wespółaùtorã pisôny bez karno sensacëjny pòwiescë „Służący“; ód 1905 (razã bëło ich bez 200). Òd 1900, publikùjący w „Wãdrowcu“ cykl felietónów pòd titlã Dzecë i wëchòwanié, zaczął brëkòwac pòwszechno znónégò pseùdonimù „Janusz Kòrczôk“.

Midzë latama 1898 – 1901 publikòwôł w tidzenikù Czëtelniô dla wszëtczich, m.jin. w òdcynkach swòją pierszą pòwiesc „Dzecë sztrasë“. Samòdzelné wëdónié ksążkòwi pòwiescë ùkôzało sã w 1901.

Dlô dzecy napisôł m.jin. Mòszki, Joski i Strule, Józczi, Jaszczi i Franczi, Sława, Król Matisk Pierszi, Król Matisk na bezlëdny òstrowë, Bankructwò môłégò Dzecka, Prawidła żëcô, Kajtusz Czarodzéj, Ùparti knôp, Żëcé Ludwika Pasteùra, Lëdze są dobri i Trzë wëprawë Herszka.

Jiné znóné pùblikacje to m.jin. Jak kòchac dzeckò, Prawò dzecka do szacunkù, Sóm na sóm z Bògã, Czedë zôs bãdã mółi i Pedagògika żartobliwo.

Môłi Pòdzérk – gazéta dzecy i młodzëznë

9 rujana 1926 Janusz Kòrczôk òpracowôł pierszi numer Môłégò Pòdzérkù, chtërny redagòwôł bez dalszi 4 lata. Pismiono bëło tigòdniowim dodôtkã do żëdowsczégò dzénnika „Naji Pòdzérk“. Bëło twòrzoné z aùtenticznych lëstów i materiałów nadesłónych bez dzecë i młodzëzna. Slédny numer „Môłégò Pòdzérkù“ ùkôzôł sã 1 séwnika 1939.^[5]

Pedagòg

Kôrczôk béł zwòlennikã emancypacjë dzecka i pòszanowaniô jegò praw. Chcôł òrganizowac spòłeczeństwò dzecy òparté na zasadach sprawiedlëwòtë, równych praw i òbòwiązków. W kòrczakòwsczich placówkach bënowé żëcé òrganizowałë taczé jinstitucje jak sejm (dzecny parlament), sąd i redagòwónô w nich prasa.

Béł wëkładowcą w Państwòwm Instituce Pedagògiczi Specjalny i Wòlny Wszechnicë Pòlsczi.^[6]

Dóm Serot i Naji Dóm

Razã ze Sztefanią Wilczińską założëł i prowadzył w latach 1912 – 1942 Dom Serot dlô żëdowsczich dzecy w Warszawie.

Òd 1919 Janusz Kòrczôk współtwòrzëł téż drëgą jinstytucjã dlô pòlsczich dzecy Naji Dóm – Zawiôt Wëchòwawczi Naji Dóm w Pruszkòwie. Tedë wie placówczi bëłë namienioné dlô dzecy w wiekù 7 – 14 lat, realizowałë nowatorską ùdbã samòrządny spòleznë, z własnyma jinstitucjama – jak sejm, sąd, gazéta, system diżurów, òpieka dzecy nad dzecama, notariat, kasa pòżiczkòwô, szpòrtowé klubë, kòłkò òrganizacje „pòżëtecznych rozrowków“.

Òfiara Holokaùstu

Òbczas òkupacjë nosëł pòlsczi wòjskòwi mùndur i ni probòwôł diskriminacëjnégò òznaczaniô Żëdów òpaską z Gwiôzdą Dawida. W òstatnych trzech miesącach żecégò (maj – pòczątk zélnika 1942) pisôł pamiãtnik. Òstatny zapisk w pamiãtnikù datowóny je na 4 zélnika 1942. Pamiãtnik Kòrczôka pierszi rôz béł òpùblikòwóny w Warszawie w 1958 rokù.^[7]

Slédny marsz

Dóm Serot – Kòrczôk, robòtnicë (m.jin. Sztefaniô Wilczińskô, Nataliô Pòz, Róża Lëpińc – Jakùbòwskô i Róża Sztokman – Azrilewicz i kòl 200 wëchòwanków òstalë wëwiezòny do òbòzù zagładë w Treblince òbczas tzw. Wiôldżi lëkwidacëjny akcjë warszawsczégò getta. Stałi sã tò 5 séwnika 1942.

Òdznaczeniô

Pòsmiertnie òstôł òdznaczony Krziżã Kòmandorsczim Òrderu Òdrodzeniô Pòlsczi.^[8]

Przëpisë

↑ Wielka Encyklopedia PWN. Tom 14. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 359.ISBN 83-01-13793-2.
↑ Janusz Korczak: Dzieła Tom 3. Wolumin 2. Na mównicy. Publicystyka społeczna (1898–1912). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Latona, 1994, s. 222. ISBN 83-85449-22-1.
↑ Janusz Korczak: Dzieła Tom 3. Wolumin 2. Na mównicy. Publicystyka społeczna (1898–1912). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Latona, 1994, s. 134–143. ISBN 83-85449-22-1.
↑ Janusz Korczak: Tom 2. Wolumin 1. Koszałki opałki. Humoreski i felietony. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Latona, 1998, s. 169–170. ISBN 83-85449-42-6.
↑ Janusz Korczak: Tom 11. Wolumin 3. Prawidła życia. Publicystyka dla dzieci. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2007, s. 317. ISBN 978-83-89348-80-7.
↑ Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 366. ISBN 978-83-1113474-4.
↑ Janusz Korczak: Wybór pism. Warszawa: Nasza Księgarnia, 503-599.
↑ 20 czerwca 1947 „za wybitne zasługi na polu opieki nad dzieckiem” M.P. z 1947 r. Nr 103, poz. 685

Bibliografiô

Maria Falkowska: Kalendarz życia, działalności i twórczości Janusza Korczaka. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1989. ISBN 83-10-09142-7.
Joanna Olczak-Ronikier: Korczak. Próba biografii. Warszawa: Wydawnictwo WAB, 2011. ISBN 978-83-7414-077-5.
Igor Newerly: Żywe wiązanie. Warszawa: „Czytelnik”, 1966.

Bùtnowé lënczi

Commons: Janusz Kòrczôk – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

[1] Wielka Encyklopedia PWN. Tom 14. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 359.ISBN 83-01-13793-2.

[2] Janusz Korczak: Dzieła Tom 3. Wolumin 2. Na mównicy. Publicystyka społeczna (1898–1912). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Latona, 1994, s. 222. ISBN 83-85449-22-1.

[3] Janusz Korczak: Dzieła Tom 3. Wolumin 2. Na mównicy. Publicystyka społeczna (1898–1912). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Latona, 1994, s. 134–143. ISBN 83-85449-22-1.

[4] Janusz Korczak: Tom 2. Wolumin 1. Koszałki opałki. Humoreski i felietony. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Latona, 1998, s. 169–170. ISBN 83-85449-42-6.

[5] Janusz Korczak: Tom 11. Wolumin 3. Prawidła życia. Publicystyka dla dzieci. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2007, s. 317. ISBN 978-83-89348-80-7.

[6] Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 366. ISBN 978-83-1113474-4.

[7] Janusz Korczak: Wybór pism. Warszawa: Nasza Księgarnia, 503-599.

[8] 20 czerwca 1947 „za wybitne zasługi na polu opieki nad dzieckiem” M.P. z 1947 r. Nr 103, poz. 685

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]