Szëmkent

Szëmkent Шымкент/Şymkent
Herb Szëmkentu Herb	Fana Szëmkentu Fana
	Szëmkent
Spòdlowé pòdôwczi
Państwò	Kazachstan
Wiéchrzëzna	1163 km²
Pòłożenié	42°19'N 69°36'W
Lëdztwò (1.07.2026)	1 310 681
Czerënkòwi numer	(+7) 7252
Pòcztowi kòd	160000
Rejestracyjné tôfle	17
Administracjô
Bùrméster	Gabit Sëzdëkbiekòw
	Domôcô starna gardu
	Galeriô gardu na Wikimedia Commons

Szëmkent (kaz. Шымкент/Şymkent; rus. Шымкент, Szimkent; do 1992 rokù pò ruskù òficjalno Чимкент, Czimkent) – gard w pôłniowim Kazachstanie. Je jednym òd trzech gardów repùblikańsczégò znaczeniô w kraju, òkòma Astanë ë Ałmatów. Szëmkent stanowi apartną administracyjno-teritorialną òbéńdã ë nie nôleżi do turkistańsczi òbéńdë, chtërna òtôczô miasto. Sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô dostôł 19 czerwińca 2018 rokù.^[1]

1 lëpińca 2026 rokù gard miôł 1 310 681 mieszkańców, bez co béł trzecym nôwikszim gardã Kazachstanu pò Ałmatach ë Astanie.^[2] Jegò administracyjnô wiéchrzëzna wënôszô 1163 km².^[3]

Szëmkent je jednym z nôwôżniészich industriowëch, hańdlowëch, transpòrtowëch, edukacyjnëch ë kùlturalnëch òstrzódków pôłniowégò Kazachstanu. Do przédnëch dzélów jegò gòspòdarczi nôleżą rafinacjô pétru, farmaceùticznô industriô, metalurgiô, produkcjô jôdë, tekstilnô industriô, bùdownictwò, hańdel ë ùsłëdżi.

Plac, w jaczim dzysdnia leżi gard, zamieszkóny je òd wicy jak 2200 lat.^[4]

Etimòlogiô

Wedle nôbarżi rozkòscérzonégò wëklarowaniô miono Szëmkent skłôdô sã z dwùch dzélów. Słowò szëm abò czim mòże òznaczac „trôwã”, „pażëcã”, „darniã” abò „zelony môl”, a pòchôdającé z irańsczich jãzëków słowò kent znaczi „gard” abò „sedlëszcze”. Miono mòże bëc tej rozmióné jakno „zelony gard”, „gard midzë pażëcama” abò „rozwijający sã gard”. Kùnôszk -kent je widzec téż w jinëch mionach môlów w Westrzédny Azji, na przëmiôr Taszkent, Żarkent ë Mankent.^[5]

W rusczich zdrojach z XIX ë XX stalatégò brëkòwónô bëła fòrma Czimkent. W 1914 rokù miono miasta òstało zmienioné na Czerniajew na wdôr rusczégò generała Michajiła Czerniajewa, jaczi czerowôł rusczima wòjskama òb czas dobëcô gardu w 1864 rokù. Miono Czimkent wrócëło do ùżëtkù w 1924 rokù. 8 séwnika 1992 rokù òficjalny rusczi pisënk òstôł zmieniony z Чимкент na Шымкент, żebë abë barżi szlachòwac za kazachską wëmòwą.^[6]

Historiô

Stôrożëtné czasë ë strzédné wieczi

Òkòlé terôczasnégò Szëmkentu bëło zamieszkóné ju w stôrożëtnëch czasach. Archeòlogiczné sedlëszcze leżi w historicznym centrum mòdernégò gardu ë mô kòl 4,5 hektara wiéchrzëznë. Dzãka badanióm òdtaconé òstałë wiôrsztë kùlturowëch zaòstałosców, sygającë 14 métrów w głąb. Ceramiczné nalezënë z nôniższich wiôrsztów pòchôdają z kùńca III ë zôczątkù II wiekù p.n.e.^[4]

Rozwij gardu béł sparłãczony z jegò pòłożenim kòl turów, jaczé łączëłë dolëznã rzéczi Syr-dariô, òazë Westrzédny Azji ë kazachsczé stepë. Blëzë Szëmkentu leżi Sajram, w strzédnëch wiekach znóny jakno Ispidżab, jeden z wôżnëch òstrzódków na Jedwôbnym Szlachù.

Miono Szëmkentu je nadczidłé w Zafar-name Szarafa ad-Dina Alegò Jazdégò. Nen dokôz òstôł napisóny w XV stalatim ë òpisëje midzë jinszima zdarzenia z lat 1365–1366.^[7] Gard ë jegò òkòlé w rozmajitëch czasach nôleżałë do rozmajitëch państwów Westrzédny Azje, w tim do państwa Timùridów ë Kazachsczégò chanatu. W XVII ë XVIII stalatim region béł terenã wòjnów midzë Kazachama ë Dżungarama.

Kòkandzczi chanat ë Rusczé Impérium

Na zôczątkù XIX stalatégò Szëmkent wszedł w skłôd Kòkandzczégò chanatu. Kòl 1810 rokù òstôł przebùdowóny na òbronną festingã ë administracyjné centrum. Cytadela stoja na wëżawie w centrum sedlëszcza ë kòntrolowa drodżi do Taszkentu, Turkistanu ë Sajramu.

W séwnikù 1864 rokù festingã zajãłë rusczé wòjska pòd wództwã Michajiła Czerniajewa. Pò rusczi aneksje Czimkent stôł sã sedzbą ùjezdu w syrdarijsczi òbéńdze, w grańcach Turkistańsczégò Generalnégò Gùbernatorstwa. Za czasów Rusczégò Imperium gardowô gòspòdarka òpiéra sã na hańdlu, rzemiãsle ë przerôbianim rolnëch wërobinów. W latach 80. XIX stalatégò òtemkłô òsta tu fabrëka santoninë z bëlëcë Artemisia cina. Ùznôwô sã jã za jednã z pòczątkòwëch pòdjimiznów mòderny farmaceùticzny industrie Szëmkentu.

Doprowadzenié banu na zôczątkù XX stalatégò zmòcnił jesz barżi wiersztã miasta jakno hańdlowégò ë transpòrtowégò òstrzódka.

Sowiecczi cząd

Pò pajicznikòwi rewòlucji miasto bëło pòsobno dzélã Turkistańsczi Aùtonomiczny Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi, Kazachsczi Aùtonomiczny Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi ë Kazachsczi Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi. W 1932 rokù Czimkent stôł sã administracyjnym centrum nowò ùsadzony pôłniowòkazachsczi òbéńdë. Òb czas sowiecczi industrializacji zbùdowóné òstałë metalurgiczné, chemiczné, farmaceùticzné, jôdné, tekstilné ë bùdowlané fabrëczi. Jednym z nôwôżniészich pòdjimstwów bëła fabrëka òłowiu w Czimkence.

Òb czas drëdżi swiatowi wòjnë wiele fabrëków ë institucjów z zôpadnëch regionów Sowiecczi Zrzeszë òstało przeniosłëch do Czimkentu. Gard produkòwôł metale, amùnicjã, dzéle do tanków, òpticzné nôrzãdza ë jiné wòjnowé wërobinë. Pò wòjnie lëdztwò rosło baro dinamiczno. Zbùdowóné òstałë nowé mieszkalné dzélnice, szkòłë, uczbòwnie, szpitale ë industriowé zakładë. W latach 80. XX stalatégò dzejanié rozpòczã szëmkenckô rafineriô pétru.

Samòstójny Kazachstan

Pò dobëcym samòstójnotë przez Kazachstan w 1991 rokù, Szëmkent òstôł jednym z nôwôżniészich gòspòdarczich òstrzódków na pôłniu kraju. W 2014 rokù grańce gardu bëłë mòcno pòszerzoné przez przëłączenié wsów ë terenów z sąsadnëch rajonów. W tim samim rokù ùsadzony òstôł czwiôrti gardowi rajón, pózni nazwóny Karataù.^[8] 19 czerwińca 2018 rokù Szëmkent òstôł wëłączony z pôłniowòkazachsczi òbéńdë ë dostôł sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô. Administracyjné centrum òbéńdë bëło przeniosłé do Turkistanu, a òbéńda dosta miono turkistańsczi.^[1] W 2022 rokù òstôł ùsadzony piąti gardowi rajón — Turan.^[9]

Geògrafiô

Pòłożenié

Szëmkent leżi na pôłniu Kazachstanu, na rówiznie przë zôpadnëch przedgórzach Tien-szanu, niedalek grańcë z Ùzbekistanã. Gard leżi kòl 120 km na nordã òd Taszkentu, 690 km na zôpôd òd Ałmatów ë wicy jak 1400 km na pôłnié òd Astanë. Administracyjnô wiéchrzëzna gardu wënôszô 116 300 hektarów, to je 1163 km².^[3] Przédnyma wòdnyma szlachama są rzéczi Badam ë Kòszkarata ze swòją òdnogą mët, Karasu. W gardze je dzewiãc karnôlów ò całowny długòscë kòl 91 km. Słëchają jima karnôle Badam, Szëmkent, Jangiczek, Tekesu ë Kòszkarata. Państwòwé lasë ë zeloné conë gardu zajimają razã kòl 5333 hektarów.^[3]

Klimat

Szëmkent mô kòntinentalny klimat z dłudżima, baro gòrącyma ë sëchima latama ë dosc letczima zëmama w przërównanim z nordowima regionama Kazachstanu. Wikszosc òpadów dô òb zëmã ë zymk, a lato wic je sëché. Òb zëmã padô sniég, le trwałô sniegòwô wiôrszta nôczãscy nie leżi długò. Z pòwòdu swòjégò pôłniowégò pòłożeniô ë blëskòscë gór, Szëmkent je jednym z nôbarżi gòrącëch wiôldżich gardów Kazachstanu.

Administracjô

Szëmkent je pòdzelony na piãc gardowëch rajonów:^[10]

Abaj
Al-Farabi
Enbekszi
Karataù
Turan

Rajón Karataù ùsadzony òstôł w 2014 rokù, a Turan w 2022 rokù.

Na zôczątkù 2026 rokù lëdztwò gardowëch rajonów wëzdrzało tak:^[11]

Rajón	Lëdztwò na zôczątkù 2026
Abaj	259 325
Al-Farabi	262 566
Enbekszi	206 679
Karatau	334 139
Turan	231 341

Na czele wëkònôwczi włôdzë gardu stoji akim, chtërnégò fónkcjô szlachùje za bùrméstrã. Òd 5 séwnika 2023 rokù akimã Szëmkentu je Gabit Abdimażitułë Sëzdëkbiekòw.^[12]

Demògrafiô

Szëmkent je jednym z nôchùdzy roscącëch miastów Kazachstanu. Lëczba jegò mieszkańców przeszła jeden milion w 2018 rokù. Na zôczątkù 2026 rokù w gardze dało 1 294 050 mieszkańców, a 1 lëpińca 2026 rokù — 1 310 681.^[2]^[11] Òd stëcznika do maja 2026 rokù nôtërny przërost lëdztwa wëniósł 8287 lëdzy. W tim czasu ùrodzëło sã 10 261 lëdzy, a ùmarło 1974. Saldo migracji bëło dodatné ë wënôszało 5783 lëdzy.^[13]

Etniczny skłôd

Szëmkent je wieleetnicznym ë wielekùlturowim gardã. Wedle òficjalnëch pòdôwków na zôczątkù 2026 rokù hewò są nôwikszé etniczné grëpë:^[11]

Etnicznô grëpa	Lëczba	Dzél
Kazaszë	929 724	71,85%
Ùzbecë	203 098	15,69%
Ruscë	74 404	5,75%
Azerowie	23 814	1,84%
Tatarzë	11 346	0,88%
Jiné grëpë	51 664	3,99%

Państwòwim jãzëkã je kazachsczi. W państwòwëch institucjach ë môlowi administracji òkòma kazachsczégò òficjalno brëkòwóny je téż rusczi. Zacht dzél mieszkańców gôdô téż pò ùzbeckù.

Gòspòdarka

Szëmkent je jednym z nôwikszich industriowëch ë hańdlowëch òstrzódków Kazachstanu. Przédnyma dzélama gòspòdarczi są:

rafinacjô pétru
farmaceùticznô industriô
metalurgiô
produkcjô jôdë ë napitków
tekstilnô ë òbleczënkòwô industriô
produkcjô bùdowlanëch materiałów
transpòrt ë logistika
wiôldżi ë môłi hańdel
bùdownictwò ë ùsłëdżi

W pierszim wiertlu 2026 rokù regionalny produkt brutto wëniósł 1,351838 biliona tenge, co òznôczało realny rost ò 8,9% w przërównanim z tim samim cządã 2025 rokù. Ùsłëdżi twòrzëłë 61,6% gòspòdarki, a produkcjô wôrów 30,1%.^[13]

Òd stëcznika do czerwińca 2026 rokù industriowô produkcëjô bëła wôrt 817,4593 miliarda tenge – 11% wicy jak w tim samim cządze 2025 rokù. Produkcjô w przerôbny industrie ùrosła ò 9,6%.^[13] Bùdowlané robòtë bëłë w tim czasu wôrté 136,2557 miliarda tenge. Do ùżëtkù òddóné òstało 558 600 m² nowëch mieszkalnëch lokalów. Inwesticje w trwałi kapitał wënôszałë 308,3848 miliarda tenge.^[13]

Jednym z nôwôżniészich pòdjimstwów je szëmkenckô rafineriô pétru, produkùjącô benzynã, nanëkòwi òléj, fligrowi péter ë jiné pétrowé wërobinë. Gard mô téż długą tradicjã farmaceùticzi ë pôrã mòdernëch fabrëków léków. W gardze dzejô specjalnô gòspòdarczô cona Pôłnié, czile industriowëch conów ë transpòrtowò-logisticzné òstrzódczi.

1 lëpińca 2026 rokù w Szëmkence bëło zaregistrowónëch 29 410 prawnëch òsobów, z jaczich 24 907 dzejało. Wikszosc aktiwnëch pòdmiotów stanowiłë môłé pòdjimstwa.^[13]

Transpòrt

Szëmkent je wôżnym transpòrtowim wãzłã pôłniowégò Kazachstanu. Drogòwé, banowé ë fligrowé sparłãczenia łączą gò z Taszkentã, Turkistanã, Tarazã, Ałmatama ë jinyma regionama kraju.

Bez gard abò jegò òkòlé jidą midzënôrodné turë Taszkent – Szëmkent – Taraz – Ałmatë ë Taszkent – Szëmkent – Turkistan – Samara.^[3]

Gardowi transpòrt

Pùbliczny transpòrt òpiérô sã przédno na rozbùdowóny sécë aùtobùsowëchow liniów. Łączą one centrum z bùtnowima dzélnicama ë terenama przëłączonyma do gardu pò pòszerzenim grańców w 2014 rokù. Za przejôzd mòże płacëc elektronicznyma kartama ë jinyma cyfrowima metodama.

Banowi transpòrt

Szëmkencczi banóf leżi na linii łączący Taszkent, Arys, Taraz ë Ałmatë. Z gardu jachają pasażersczé banë do nôwikszich gardów Kazachstanu ë niechtërnëch sąsadnëch krajów. Na zôpôd òd Szëmkentu leżi Arës I, jeden z nôwôżniészich banowëch wãzłów Kazachstanu.

Fligrowi transpòrt

Midzënôrodny fligerplac Szëmkent òbsłëgùje krajowé ë midzënôrodné lecbë ë je jedną z przédnëch bazów fligrowi kòmpanie SCAT Airlines. 25 gòdnika 2024 rokù òtemkłi òstôł nowi pasażersczi terminal ò wiéchrzëznie 40 000 m². Jegò òtemkniãcé zwikszëło roczną mòżlëwòtã òbsłëdżi latawiszcza z 800 tësãcy do 6 milionów pasażerów.^[14] Planë rozwiju òbjimają bùdowã nowi drodżi do startu ë lądowaniô ò długòscë 3,5 km ë transpòrtowò-logisticznégò òstrzódka sparłãczonégò ze specjalną gòspòdarczą coną Pôłnié.

Edukacjô ë nôùka

Szëmkent je wôżnym òstrzódkã wëższi edukacji w pôłniowim Kazachstanie. W gardze dzejają ùniwersytetë, akademie, technika, warkòwé szkòłë ë badérsczé institucje.

Do przédnëch wëższich szkòłów nôleżą:

Pôłniowòkazachsczi Badérsczi Ùniwersytet m. Mùchtara Aùezowa, jeden z nôwikszich wielewietwiowëch ùniwersytetów w kraju
Pôłniowòkazachskô Medicznô Akademiô, szpecjalizëjącô sã w medicynie, farmacji ë nôùkach ò zdrowim
Pôłniowòkazachsczi Pedagògiczny Ùniwersytet m. Ôzbekalégò Żanibiekòwa
Szëmkencczi Ùniwersytet
Ùniwersytet Miras
Inowacyjny Ùniwersytet Westrzédny Azji

W miesczich ùniwersytetach ùczą sã sztudérzë z całégò Kazachstanu, Ùzbekistanu ë jinëch krajów Westrzédny Azje.

Zdrowié

Szëmkent je wôżnym medicznym òstrzódkã dlô całégò pôłniowégò Kazachstanu. W gardze są òglowé szpitale, diagnosticzné centra, kardiologicznô, ònkòlogicznô ë infekcyjnô òpieka, rodnicë, pòlikliniczi, ratënkòwé służbë ë priwatné kliniczi. Farmaceùticznô tradicjô gardu zaczã sã w XIX stalatim òd produkcje santoninë. Dzysdnia kòntinuùją jã nowòczasné fabrëczi léków ë Pôłniowòkazachskô Medicznô Akademiô.

Kùltura

W Szëmkence dzejają kazachsczé, rusczé ë ùzbecczé téatrë, mùzea, ksążnice, kòncertowé zale, artisticzné galerie ë kulturalné centra.

Do nôwôżniészich kulturalnëch instytucëjów nôleżą:

Kazachsczi Akademicczi Dramaticzny Téater m. Żumata Szanina
Rusczi Dramaticzny Téater
Téater Òperë ë Baletu
Ùzbecczi Dramaticzny Téater
Téater Pùpów ë Młodzëznë
Regionalné Historiczné Mùzeùm
Mùzeùm Òfiar Pòliticznëch Represjów
historiczno-kulturalny kómpleks „Szëm Kała”

W 2020 rokù Szëmkent òstôł ògłoszony Kùlturalną Stolëcą Zrzesznicë Samòstójnëch Państw. W tim samim rokù òbchòdzył swòjã 2200. roczëznã.

Turistika

Nôwôżniészim historicznym môlã je kómpleks Szëm Kała, ùsadzony na terenie stôrodôwnégò sedlëszcza ë dôwny kòkandzczi cytadelë. Kómpleks òbjimô archeòlogòwé wëkòpalëszcza, òdbùdowóné òbronné elementë, mùzealné place ë rozezdrzawné pónktë.

Do jinëch znónëch môlów nôleżą:

plac Òrdabasë
pòmnik „Żer-Ana”
Park Samòstójnotë
pòmnik Bajdibek-bija
Park Abaja
dendrologiczny park m. Asanbaja Askarowa
szëmkencczi zoòlogiczny ògród
piechtnô cona Arbat
promenada nad Kòszkaratą
meczetë, prawòsłôwné cerkwie ë historiczné bùdinczi w centrum gardu

Ze Szëmkentu turiscë mògą téż rëgnąc do Sajramù, Nôrodnégò Parkù Sajram-Ùgam, rezerwatu rodë Aksu-Żabagëłë, Turkistanu ë stôrodôwnégò gardu Otrar.

Architektura ë rozwij

Gardowi òbrôz Szëmkentu łączi historiczné centrum, mieszkalné dzélnice z sowiecczégò czasu ë nowé sedlëszcza z nowòczasnyma bùdinkama.

Pò pòszerzenim miesczich grańców w 2014 rokù bùdownictwò rozwijało sã òsoblëwie w nordowëch, zôpadnëch ë nordowò-zôpadnëch dzélach. Do wôżnëch nowëch sedlëszczów nôleżą Turan, Shymkent City, Bòzarëk ë Tassaj. Rozwij miasta òbjimô bùdowã nowëch drogów, szkòłów, szpitalów, wòdny ë gazowi sécë, parków, spòrtowëch òbiektów ë kùlturalnëch centrów. W pierszi pòłowie 2026 rokù òddóné òstało do ùżëtkù 558 600 m² nowëch mieszkalnëch placów.^[13]

Spòrt

W Szëmkence pòpùlarné są fùsbal, piscowanié, gimnastika, tenys, płëwanié ë kòlarstwò. Przédnym chłopsczim fùsbalowim klubã je Òrdabasë, jaczi w 2023 rokù pierszi rôz wëgrôł mésterstwò Kazachstanu. Białczi klub BIIK Szëmkent wiele razy wëgrôwôł mésterstwò Kazachstanu ë grôł w eùropejsczich klubòwëch turniérach. Nôwôżniészim spòrtowim òbiektã je Centralny Sztadión m. Każëmùkana Mùngajtpasułë. W gardze są téż spòrtowé zale, tenysowé centra, płëwalnie ë atléticzny kómpleks.

Strzodowiszcze

Przédné ekòlogiczné problemë Szëmkentu są sparłãczoné z industriowima ë transpòrtowima nôkalënama, jakòscą lëftu, czëszczenim brudny wòdë, smiecama ë òchroną zelonëch conów. Miesczé programë òbjimają mòdernizacjã fabrëków, pòszérzanié gazowi sécë, brëkòwanié ekòlogiczniészich aùtobùsów, dba ò rzéczi ë karnôle ë sadzenié nowëch drzéwiãt.^[3]

Do wôżnëch nôtërnëch ë wëpòczinkòwëch môlów nôleżą rzéka Badam, zdrzódła Kòszkarata ë Karasu, dendrologiczny park ë miesczi zelony pas.