Swiãtopôłk II Bëlny

Swiãtopôłk II Bëlny
	Szlachòta Swiãtopôłka II Bëlnégò przë Szeroczi sztrase we Gduńskù
Namiestnik Gduńsczégò Pòmòrzégò
Panowanié	òd 1219/20 do 1227
Pòprzédca	Mestwin I
Ksyżã Gduńsczégò Pòmòrzégò
Panowanié	òd 1227 do 1266
Nastãpnik	Warcësłôw II
Infòrmacje
Data ùrodzeniô	przed 1195
Data smiercë	11 stëcznika 1266; Gduńsk
Familiô
Dinastiô	Sobiesłôwice
Òjc	Mestwin I
Matka	Zwinisława
Dzecë	Mestwin II, Warcësłôw II, Sambór II

Swiãtopôłk II Bëlny (ùr. przed 1195 – ùm. 11 stëcznika 1266) – ksyżã Pòrénkòwégò Pòmòrzégò w latach 1220^[1]-1266. Kòle 1226 rokù nadôł òn Gduńskòwi lubecczé gardowé prawa. W 1227 rokù ksążã dôł pòstawic klôsztór dominikanów w Gduńskù. W 1231 papiéż Grégòr IX òbjimnął gò a jegò syna Mscëwòja II protekcją Apòsztolsczi Stolëcë (personas et terras vestra sub beati Petri et nostra protectione suscipimus). W latach 1238-1253 Swiãtopôłk II wòjowôł z Krzëżôkama. „Kronika wiôlgòpòlskô” pòdôwô, co w 1258 rokù Warcësłôw III, „ksyżã Kaszëbów wëcygnął procëm Swiãtopôłkòwi, ksyżëcu Pòmòrzô, z wòjskã Wiôlgòpòlanów, chtërno wiôlgòpòlsczi ksyżã Bòlesłôw przësłôł na pòmòc, i z kamieńsczim biskùpã. I czej doprzëszedł w òkòlé Słëpska, òstawił biskùpa i jegò wòjskò (...), sóm [ale] z wiôldżim wòjskã dzyrzkò rénowôł zemie Swiãtopôłka”. Nimò to dobiwcą òstôł Swiãtopôłk II. Jegò białką bëła Eùfrozyna – sostra wiôlgòpòlsczégò ksyżëca. Szlachòwno jegò córecznica – Eùfemiô bëła królewą w Norwesce.

Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié pòstawiło Swiãtopôłkòwi sztaturã w Gduńskù aùtorstwa kaszëbsczégò artistë Wawrzińca Sampa. W niedzelã 22 zélnika 2010 rokù, òb czas Dominikańsczégò Jôrmarkù òdbëło sã ùroczëznowé òdkrëcé ne pòmnika, na jaczê przëjachelë ricerze z Bëtowa. Na pòstumence pòd rzezbą je nôdpis „Zrzeszonëch naju nicht nie złómie”.

Wczasné lata

Swiãtopôłk ùrodzył sã przed 1195 rokã jakno nôstarszi syn Mestwina I, ksyżëca Gduńsczégò Pòmòrzégò, a Zwinisławë, òtroczëcë czijewsczégò ksyżëca. Òd nômłodszich lat béł ju rëchtowóny do panownictwa. Mùszôł chùtkò dozdrzec, cobë kanąc procëm pòliticznym pògmatwanióm, jaczé rëchałë regionã.

Jegò panowanié i pòlitika

Pò przejãcym włôdzë przez Swiãtopôłka, skùpił òn sã na ùmòcnienim samòstójnotë Gduńsczégò Pòmòrzégò. W 1224 rokù, nadôł Gduńskòwi miesczé prawa na lubecczim prawie, co sã przëczëniło do rozwiju gardu jakno wôżnégò bałtëcczégò pòrtu.

Niedługò pózdni, w 1227 rokù, nadôł Słëpskòwi miesczé prawa, co téż sã przełożëło na jegò administracjowi a gòspòdarczi rozwij. W 1226 rokù Swiãtopôłk sprowadzył do Gduńska zôkón dominikanów, a w rokù 1238 zôkón cystersów do Bùkòwa pòd Rëwałdã. Prawie te pòdjimiznë przëczëniłë sã do kùlturowégò a edukacjowégò rozwiju regionu.

Zbrodniô w Gąsawie

Òb jeséń 1227 rokù, 24 smùtana, miało dóńc do dramaticznégò wëdarzeniô, jaczé miało kluczowi znaczënk dlô przińdnotë Swiãtopôłka i Gduńsczégò Pòmòrzégò – tpzw. zbrodniô w Gąsawie, znónô téż jakno Krëwawô Kąpnica. Ùznôwô sã, że to prawie òddzél sparłãczony ze Swiãtopôłka przeprowadzył zamôch òb czas zéńdzeniô z Leszkã Biôłim, Henrikã Bardatim a téż Kònrôdã I Mazowiecczim, jaczé to dało w Gąsawie.

Grëpa zôchwatników rëgnãła do panowników òb noc. Henrik Bardati òstôł zaatakòwóny we swim łożu i béł mòcno renny. Leszk Biôłi, jaczi przebiwôł w kąpnicë, próbòwôł zwiornąc na kòniu w czerënkù Gniezna, równak òstôł schwôtóny w Môrcynkòwie a tam zamòrdowóny.

Prawie to brutalné i bezwzglãdné wëdarzenié miało wiôldzé kònsekwencje. Smierc Leszka Biôłégò i cãżczé renë Henrika Bardatégò òznôczałë nié leno kùńc dlô tëch dwùch panowników, ale téż zezwòlëłë Swiãtopôłkòwi na przejimniãcé całi kòntrolë nad Gduńsczim Pòmòrzim. Zbrodniô w Gąsawie ùmòżlëwiła mù ùzwëskanié samòstójnotë i sëlny pòzycje w tim regionie.

Pò zamôchù w Gąsawie, Swiãtopôłk zwëskôł fùl samòstójnotã. Dzãka eliminacje òglowëch pòliticznëch procëmników taczich jak Leszk Biôłi a òsłabieniémù nédżi ksyżãtów, Swiãtopôłk zwëskôł wiôlgą włôdzã. Pò wëdarzenim z 1227 rokù, Gduńsczé Pòmòrzé stało sã pò prôwdze samòstójnym ksãstwã a Swiãtopôłk mógł sã skùpic na jegò stabilizacje a rozwiju.

Chòc Pòmòrzé fòrmalno bëło partã Pòlsczégò królestwa, Swiãtopôłk dôł radã skùteczno wëbiôtkòwac aùtonomiã dlô Pòmòrzégò a ùtrzëmac samòstójnotã w stosënkach z Pòlsczim królestwã przez całé swé panowanié.

Wòjnë a sojusze

W 1223 rokù Swiãtopôłk brôł ùdzéł w krucjace procëm Prësóm, òrganizowóny przez Leszka Biôłégò, Kònrada Mazowiecczégò a téż jinëch pòlsczich ksyżãtów. Ze swòjim bracyną Warcësławã mët ùczãstnicził w ny wëprawie, jakô mia na célu christianizacjã i zaprowadzenié miru na Prësach.

W 1225 rokù ksyżã przëłącził do Gduńsczégò Pòmòrzégò słëpską zemiã, jakô tedë zanôléga bëła òd Danie. To strategiczné pòsëniãcé ùmòcniło pòzycjã Gduńsczégò Pòmòrzégò na Bôłce i zagwësniło lepszé mòżebnoscë mòrsczégò handlu.

W 1234 rokù Swiãtopôłk dowòdzył wespólną wëprawã krzëżôckò-pòlską procëm Prësóm. Biôtka nad rzéką Dzerzgóń zakòńcziła sã dobëcém wòjsków Swiãtopôłka i Krzëżôków, co ùspòsobiło sã do dalszi ekspansje Gduńsczégò Pòmòrzégò.

W 1238 rokù Swiãtopôłk zawiarł sojusz z Krzëżôkama, co miało kluczowi znaczënk dlô przińdnotë Pòmòrzégò. Ten prawie sojusz zezwòlił na wespólné dzejanié procëm Prësóm i jinym sąsadóm.

W 1242 rokù wëbùchło pierszé prësczé pòwstanié, spòwòdowóné brutalnym traktowanim Prësów przez krzëżôcczi zôkón. Pò przegróny wòjsków zôkònu w biôtce nad jezorã Pejpùs, Swiãtopôłk ùdzelił pòwstańcóm pòmòcë, blokùjącë żeglówkã na Wisle a òdcynającë krzëżôcczé zómczi òd òpatrzeniô. Zôpadné plemiona Prësów wërzekłë sã chrzescëjaństwa, a Krzëżôcë òstelë wëpiarti z wikszoscë zómków i gôrczów.

Smierc a spôdkòwizna

Swiãtopôłk zmiarł 11 gromicznika 1266 rokù, òstôwiającë pò sobie mòcné a samòstójné ksãstwò Gduńsczégò Pòmòrzégò. Jegò włôdza miała długòtrëwałi wpłiw na rozwij regionu, a pò jegò smiercë pòrénkòwé Pòmòrzé òstało pòdzeloné midzë jegò sënów. Jegò pòliticzné decyzje, militarné a administracjowé dzejania miałë wiôldżi cësk na przińdnotã tëch zemiów, a jegò spôdkòwizna je ùznôwónô za jednã òd nôwôżniészich w historie Pòmòrzégò.

Òkróm te, Swiãtopôłk je téż wôżną personą w kaszëbsczi lëteraturze. Florión Cenôwa w pòłowie XIX stalatégò wprowadzył gò do historiczny pamiãcë kaszëbsczi rësznotë, merkùjącë jegò zmòdżi z krzëżôcczim zôkònã i wspiérającyma gò Piastama. Aluzje do jegò pòstacje pòjôwiają sã ju ù Jarosza Derdowsczégò i jinëch ùtwórców. Przédno Młodokaszëbi òb midzëwòjnowi cząd zadbałë ò jegò môl w kaszëbsczi pamiãcë, traktującë gò jakno przédnégò reprezentanta kaszëbsczi historiczny państwòwòscë.

Aleksander Majkòwsczi wspòminôł ò nim w swòji „Historie Kaszëbów”, a w pòwiescë „Żëcé i przigòdë Remùsa” mô napisóné:

„Wezta sobie przëkłôd z tich prãtów – rzekł ksążã Swiãtopôłk. – Zrzeszonych waju nicht nie złómie, ale w pòjedinkã waju zniszczą!”

W pòlsczi nôrodny narracje fónksnérëje "czôrnô legenda" Swiãtopôłka jakno zdrajcë i prowòkatora mòrdu w Gąsawie. Procëm temù wëpòwiôdelë sã przedstawicele kaszëbsczi historiczny kùlturë w XX wiekù, przédno Aleksander Majkòwsczi i Jón Karnowsczi, jaczi żądelë szacënkù dlô kaszëbsczich historicznëch tradicjów.

Téż ò pòstacje princa mô nadczidnioné Jón Trepczik w drëdżi sztrófce Zemi Rodny: „Sambòrów miecz i Swiãtopôłka biôtczi w spòsobie Ce dlô nas ùchòwałë!”, co pòkazywô, że dobëtné wòjnë z Krzëżôkama są dzélã nôrodny spôdkòwiznë Kaszëbów. Ksyżã Swiãtopôłk pòjôwiô sã téż w dokazu D. Majkòwsczégò „Bùdzta spiącëch. Kaszëbsczé zwiercadło”, chtëren dobéł w kònkùrsu m. Jana Drzéżdżona w kategòrie prozë.

Włôdcowie Gduńsczégò Pòmòrzégò z dinastie Sobiesławiców (z przëpasowanim dzélnicowëch pòdzélów).

Sobiesłôw I Rozkòscérzélc pòmòrsczi panownik 1155–1177/1180	Sambór I pòmòrsczi panownik 1177/80–1205	Mestwin I pòmòrsczi panownik 1205–1219/1220	Swiãtopôłk II Bëlny pòmòrsczi panownik 1219/20–1227 gduńsczi ksyżã 1227-1266		Warcësłôw II gduńsczi ksyżã 1266–1270	Mestwin II pòmòrsczi ksyżã 1270–1294
			Warcësłôw I swiecczi swieckò- lubiszewsczi ksyżã 1227–1227/1233	Racëbór biôłogardzczi ksyżã 1233–1262
				Sambór II lubiszewsczi (dërszewsczi) ksyżã 1233–1269
				Mestwin II swiecczi ksyżã 1255–1270

Przëpisë

↑ F. Cenôwa: Trze rosprave: przez Stanjisława ; wóros Kile słóv wó Kaszebach e jich zemji przez Wójkasena, Kraków: Nak. Ksi. i Czcion. pod Sową, 1850, s. 6 -7

Lëteratura

J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów,; pòd red. Jana Mòrdawsczégò, tołmaczënk Jerzi Tréder, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999
Kaszubi : dzieje i kultura : przewodnik po wystawie = Kaszëbi : historëjô ë kultura : prowadnik / [tekst i scenariusz Maria Babnis, Edmund Kamiński, Anna Kwaśniewska ; red. Tadeusz Bolduan]. Gdańsk-Oliwa ; Wejherowo, 1992.
Gerat Labùda Historia Kaszubów w dziejach Pomorza t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006.