Przejdź do zawartości

Restaùracjô Meiji

Ze starnë Wikipedia
Restaùracjô Meiji
明治維新
style=max-width: 100%; height: auto;
style=max-width: 100%; height: auto;
Césôrz Meiji (Mutsuhito) w młodoscë.
Data:
Plac:
Zort wëdarzenia:
Rewòlucjô / Transfòrmacjô kraju
Przëczëna:
Krizys szogùnatu, nôcësk zôpadnëch krajów
Skùtczi:
Mòdernizacjô Japóńsczi, rozwij na wiôlgą pòtãgã
Bëtnicë:
Rząd Japóńsczi, samùrajowie, samòrządzëna

Restaùracjô Meiji (jap. 明治維新 Meiji Ishin, dosł. „Òdnowa Meiji”) – cząd głãbòczich pòliticznëch, spòlëznowëch a wòjskòwëch zmianów w Japóńsce, jaczi rozpòczął sã w 1868 wëcmanim z òbaleniã szogùnatu Tokugawów a przëwróceniã realny wëszëznë césarzowi Mutsuhito (Meiji).[1][2] Ne wëdarzenia zakùńczëłë pònad 260-latny cząd rządów szogùnów ë rozpòczãłë proces chùtczi mòdernizacje a téż westernizacje kraju.[3][4] Przez czile lat Japóńskô przesztôłcëła sã z feùdalnégò kraju w mòderné industriowé państwò a jednã z nôwikszich militarnëch a gòspòdarczich pòtãgów Azje.[5]

Restaùracjô bëła òdpòwiedzą na roscący bënowi krizys a nôcësk zôpadnëch mòcarstwów, jaczé sã domôgałë òdemkniãcô Japóńsczi na midzënôrodny biznes.[6] Refòrmë òbjimałë wnetka wszëtczé wietwie żëcégò – administracjã, wòjskò, gòspòdarkã, edukacjã, prawò a téż spòlëznową strukturã.[1]

Kòntekst

[edicëjô | edituj kòd]
Òstrów Dejima ù ùbrzegù Nagasaki, dze Japóńczicë hańdlowelë z Néderlandczikama.

Òd zôczątkù XVII stalatégò Japóńskô prowadzëła pòlitikã izolacje òd bùtnowégò swiata, pòzéwóną jakno sakoku (jap. 鎖国 – „zamkłi kraj”).[7][8] Òsta òna wprowadzona przez szogùnat Tokugawów pò serie kòntaktów z eùropejsczima hańdlarzama a misjónarzama, przédno Pòrtugalczikama a Szpanama.[9] Włôdze sã òbawiałë roscącëch cësków chrzescëjaństwa a mòżebnotë zanôleżnoscë Japóńsczi òd eùropejsczich kòlonialnëch mòcarstwów, czegò przëmiarë mógł ùzdrzec w jinszich partach Azje.[1]

Na mòcë pòstãpnëch ediktów zakôzóné òstało misyjné dzejanié, wikszosc cëzozemczików òsta wënëkónô a Japóńczikóm zabarnioné òstało òpùszczanié kraju pòd zagrôżbą sztrôfë smiercë.[9] Chrzescëjaństwò òstało zdelegalizowóné ë jegò wëznôwcë bëlë ùstëgòwóny.[10]

Nimò prowadzony pòliticzi izolacje, Japóńskô nie bëła czësto òdcãtô òd swiata. Jedurnym eùropejsczim krajã, chtërny mielë pòzwòlenié na prowadzenié ògrańczonégò hańdlu, bëła Zjednónô Repùblika Prowincjów (Néderlandzkô).[11] Néderlandzczi hańdlarze mòglë prowadzëc dzejanié blós na niewiôldżim, sztëcznym òstrowie Dejima w pòrce Nagasaki, pòd scësłą kòntrolą wëszëznë szogùnatu.[11] Òkrom Néderlandczików ògrańczoné hańdlowé kòntaktë trzimóné bëłë téż z Chinama, Królestwã Riukiu a z Kòrejańczikama za pòmòcą domenë Tsushima.[7]

Izolacjô pòmôga ùchòwac pòliticzną samòstójnotã a zakùńczëc wielewiekòwé domôcé wòjnë, równak z czasã doprowadzëła téż do technologicznégò a militarnégò zacopaniô Japóńsczi wzglãdã chùtkò industrializëjącëch sã krajów Zôpadu.[2] W pòłowie XIX stalatégò czile razy pòjôwiôł sã nakôz òdemkniãcô pòrtów dlô zagrańcowëch òkrãtów, co wëstawiło pòlitikã sakoku na pòwôżną próbã.[3]

Kùlminacją nëch wëdarzeniów bëło przërézowanié w 1853 rokù amerikańsczi eskadrë dowòdzony przez kòmòdora Matthew Perry'égò.[12][13] Brëkùjącë mòderné ropné òkrãtë, Zjednóné Kraje wëmùszëłë pòczãcé negòcjacjów z włôdzama Japóńsczi.[14] Rok pózdni pòdpisónô òsta kònwencjô z Kanagawë, òdmikającô pierszé pòrtë dlô amerikańsczich bôtów.[15] W pòstãpnëch latach szlachòwné traktatë òstałë zawiarté z jinszima zôpadnyma krajama.[5] Nierównoprawné ùmòwë a niemòżebnosc skùtecznégò procëmstawieniégò sã zagrańcznym nôcëskóm znacząco òsłabiłë aùtoritet szogùnatu Tokugawów ë doprowadzëłë do rostu pòliticznégò kònfliktu, jaczi kùreszce zakùńcził sã Restaùracją Meiji w 1868 rokù.[16][1]

Przërézowanié Matthew Perry'égò

[edicëjô | edituj kòd]
Òdjimk kòmòdora Matthew Perry'égò

8 lëpińca 1853 rokù do Hôwindżi Edo przërézowa amerikańskô eskadra marénë pòd dowództwã kòmòdora Matthew Perry'égò.[12][13] W ji skłôd wchòdzëłë szterë mòderné òkrãtë, w tim dwa nanëkóné ropnyma maszinama.[14] Ze wzglãdu na wëdobiwający sã z kòminów dim Japóńczicë pòzéwelë jã kurofune (jap. 黒船), czëlë "Czôrnyma Òkrãtama".[1] Jichné doprzińdzenié wëwòłało wiôldżé zadzëwòwanié westrzód włôdzów szogùnatu a mieszkańców kraju, jaczi pierszi rôz zetkelë sã z tak mòderną wòjskòwą technologią.[3]

Perry doturził do Japóńsczi z lëstã prezydeńta Zjednónëch Krajów Millarda Fillmore'a, domôgającë sã narzeszeniô diplomaticznëch stosënków, òdemkniãcô japóńsczich pòrtów dlô amerikańsczich òkrãtów a zagwësnieniô pòmòcë rozbitkóm.[12][13] Jednoczasno amerikańsczi kòmòdór dôł do zrozmieniô, że òdmòwa mòze doprowadzëc do ùżëcô sëłë.[14] Swiądny technologiczny dominacje swòji flotë, òdmówił pòddaniégò sã reglóm narzëconëch przez szogùnat a domôgôł sã bezpòstrzédnëch negòcjacjów z nôwëższima wëszëznama .[2]

Pò przekôzaniu lëstu Perry òpùscył Japóńskã, zapòwiôdającë swój pòwrót w pòstãpnym rokù.[12] W gromicznikù 1854 rokù pònowno pòjawił sã ù ùbrzégù kraju z jesz wikszą flotą.[13] Szogùnat, zdającë so sprawã z gwôsny militarny słabòscë ë niechcącë réskòwac wòjskòwim kònfliktã, zgòdzył sã na zaczãce rozmòwów.[3]

Japóńsczi drzewòrit, jaczi przedstôwiô doturzenié flotë Perry'égò (1854)

31 stremiannika 1854 rokù pòdpisónô òsta kònwencjô z Kanagawë.[15] Na ji mòcë odemkłé òstałë dlô amerikańsczich òkrãtów pòrtë Shimoda a Hakodate, rozbitkóm zagwarantowónô òsta òpieka a ùsadzony ùrząd amerikańsczégò kònsula.[5] Chòc traktat nie zakłôdôł jesz fùlny hańdlowi wëmianë, to béł pierszim krokã do zakùńczeniô pònad dwastalatny pòliticzi izolacje.[2]

W pòstãpnëch latach Japóńskô òsta zmùszonô do pòdpisaniô szlachòwnëch ùmów z Wiôlgą Britanią, Ruską, Francëską a Néderlandzką.[1] Òsoblëwie wôżny béł traktat Harrisa z 1858 rokù, jaczi òdemknął pòstãpné pòrtë dlô zagrańcowégò hańdlu a przëznôwôł cëzozemczikóm wielné przëwileje, w tim eksteritorialnosc a nisczé cła.[17][3] Ze wzglãdu na nierówny charakter ùgòdzeniów òstałë òne pózdni pòzwóné mionã "nierównoprawnëch traktatów".[4]

Pòdpisanié ùmów z zôpadnyma krajama wëwòłało pòwôżny pòliticzny krizys.[16] Wiele Samùrajów, daimyō a przédników césarzowégò dwòra ùznało, że szogùnat ùtracył mòc do òbarnë samòstójnoscë kraju.[1] Corôz wikszą pòpùlarnotã zdobiwało zéwiszcze sonnō jōi („Tcë césarza, wënëkôj barbarzińców”), jaczé stało sã symbòlã òprzéczczi procëm rządóm Tokugawów a cëzym cëskóm.[16][3]

Ùpôdk Szogùnatu

[edicëjô | edituj kòd]
Drzewòrit z 1861. Miónkôrz sumò rzucô cëzyńca, co ilustrëje antizôpadné nôstroje w cządze òdmikaniô sã Japóńsczi.

Pò pòdpisaniu nierównoprawnëch traktatów aùtoritet szogùnatu Tokugawów pòczął chiże słabnąc.[1][3] We wiele feùdalnëch domenach rosło przekònanié, że donëchczasowi system rządów nie je w sztãdze procëmstawic sã presje zôpadnëch mòcarstwów ani przëprowadzëc kòniecznëch refòrmów.[2][8] Òsoblëwie mòcnô òpòzycjô ùsztôłtowa sã w pôłniowò-zôpadnëch domenach Satsuma a Chōshū, jaczich przédnicë pòmale zmòcniwelë wespółrobòtã procëm szogùnatowi.[16][18]

Zôczątkòwò przëstójnicë zéwiszcza sonnō jōi òpòwiôdelë sã za wënëkaniã cëzozemczików z Japóńsczi.[16][1] Z czasã równak wiele z nich ùznało, że skùtecznô òbarna kraju wëmôgô przejãcô zôpôdny technologie, wòjskòwi mòdernizacje a centralizacje kraju pòd przédnictwã césôrza.[2][3] W efekce rëch pòmale przesztôłcył sã z antizôpadnégò w refòrmisticzny.[4]

W 1866 rokù dzãka staróm Sakamoto Ryōmë zawiartô òsta zdrëszëna pòmidzë domenama Satsuma a Chōshū.[19][16] Nen dogôdënk òdegrôł kluczową rolã w naszëkòwaniu dzejaniô procëm szogùnatowi.[1] Jednoczasno pògôrszająca sã gòspòdarczô sytuacjô, inflacjô a spòlëznowé niezadowòlnienié dodatkòwò òsłôbiałë włôdzã Tokugawów.[8][2]

Césôrz Mutsuhito ò drogã z Kioto do Tokio („Le Monde Illustre”, 1869)

W smùtanie 1867 rokù slédny szogùn Tokugawa Yoshinobu zrzekł sã wikszoscë swòjich pòliticznëch ùprawnieniów ë fòrmalno zwrócył włôdzã césarzowi w wëdarzenim znónym jakno taisei hōkan („zwrot włôdzë césarzowi”).[20][3] Nie zakùńczëło to równak kònfliktu. Przëstójnicë szogùnatu nie zamierzelë pògòdzëc sã z ùtratą cëskù, za to césarsczé stronnictwò prowadzëło do całownégò rëmniãcô rodu Tokugawa z pòliticznégò żëcégò.[1][2]

3 strëmiannika 1868 rokù ògłoszonô òsta restaùracjô bezpòstrzédny césarsczi włôdzë.[3][1] Czile tidzeniów pózdni wëbùchła wòjna Boshin, jakô dérowa do 1869 rokù.[21][22] Wòjska wiérné césarzowi dobëłë w biôtce pòd Toba–Fushimi, a pònemù zajãłë Edo, jaczégò miono pózdni òstało zmienioné na Tokio.[23][1] Slédnô òprzéczka przëstójników szogùnatu òsta zdëszonô na òstrowie Hokkaido, dze òsta ùsadzonô Repùblika Ezo.[24][23] Ji kapitulacjô w maju 1869 rokù òznôcza definitiwny kùńc szogùnatu Tokugawów a zakùńczenié jistniejącégò pònad dwa a pół stalata systemù bakufu (szogùnatu).[1][3]

Ùpôdk szogùnatu òdemknął drogã przeprowadzeniô szerok naszëkòwónëch refòrmów, jaczé przesztôłcëłë Japóńskã z feùdalnégò kraju w mòderné scentralizowóné césarstwò.[5][2] W pòstãpnëch latach nowé włôdze pòczãłë lëkwidacjã systemù han (feùdalizmu), refòrmã administracje, mòdernizacjã wòjska, rozwij industrie a bùdowã mòdernégò systemù edukacje, co zaczãło richtich cząd Restaùracje Meiji.[1][3][4]

Przëpisë

[edicëjô | edituj kòd]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Marius B. Jansen: The Making of Modern Japan. Harvard University Press, 2000. ISBN 978-0-674-00334-7.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Andrew Gordon: A Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present. Oxford University Press, 2020. ISBN 978-0-19-092055-5.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 W. G. Beasley: The Meiji Restoration. Stanford University Press, 1972. ISBN 978-0-8047-0815-9.
  4. 1 2 3 4 Kenneth G. Henshall: A History of Japan: From Stone Age to Superpower. Palgrave Macmillan, 2012. ISBN 978-0-230-34662-8.
  5. 1 2 3 4 James L. McClain: Japan: A Modern History. W. W. Norton & Company, 2002. ISBN 978-0-393-04156-9.
  6. ↑ Richard Storry: A History of Modern Japan. Penguin Books, 1990. ISBN 978-0-14-013702-6.
  7. 1 2 Ronald P. Toby: State and Diplomacy in Early Modern Japan. Princeton University Press, 1984. ISBN 978-0-691-05406-3.
  8. 1 2 3 Conrad Totman: Early Modern Japan. University of California Press, 1993. ISBN 978-0-520-06185-9.
  9. 1 2 George Elison: Deus Destroyed: The Image of Christianity in Early Modern Japan. Harvard University Press, 1973. ISBN 978-0-674-19825-8.
  10. ↑ Stephen Turnbull: The Kakure Kirishitan of Japan. Routledge, 1998.
  11. 1 2 Grant K. Goodman: Japan and the Dutch 1600–1853. Routledge, 2000. ISBN 978-1-873410-70-7.
  12. 1 2 3 4 Matthew C. Perry: Narrative of the Expedition of an American Squadron to the China Seas and Japan. U.S. Government Printing Office, 1856.
  13. 1 2 3 4 George Feifer: Breaking Open Japan: Commodore Perry, Lord Abe, and American Imperialism in 1853. HarperCollins, 2006. ISBN 978-0-06-057362-1.
  14. 1 2 3 John W. Dower: Black Ships & Samurai: Commodore Perry and the Opening of Japan. MIT Visualizing Cultures, 2008.
  15. 1 2 W. G. Beasley: The Rise of Modern Japan. St. Martin's Press, 1995. ISBN 978-0-312-12800-5.
  16. 1 2 3 4 5 6 Albert M. Craig: Chōshū in the Meiji Restoration. Harvard University Press, 1961.
  17. ↑ Townsend Harris: Complete Journal of Townsend Harris. Charles E. Tuttle Company, 1959.
  18. ↑ Conrad Totman: The Collapse of the Tokugawa Bakufu, 1862–1868. University of Hawaiʻi Press, 1980. ISBN 978-0-8248-0614-9.
  19. ↑ Ravina Mark: The Last Samurai: The Life and Battles of Saigō Takamori. John Wiley & Sons, 2004. ISBN 978-0-471-08970-4.
  20. ↑ Marius B. Jansen: Sakamoto Ryōma and the Meiji Restoration. Princeton University Press, 1961.
  21. ↑ Michael Wert: Meiji Restoration Losers: Memory and Tokugawa Supporters in Modern Japan. Harvard University Asia Center, 2022. ISBN 978-0-674-27592-8.
  22. ↑ Stephen Turnbull: The Boshin War 1868–69. Osprey Publishing, 2008. ISBN 978-1-84603-246-2.
  23. 1 2 Stephen Turnbull: The Boshin War 1868–69. Osprey Publishing, 2008. ISBN 978-1-84603-246-2.
  24. ↑ Stephen Turnbull: War in Japan 1467–1615. Osprey Publishing, 2002. ISBN 978-1-84176-480-1.

Bùtnowé lënczi

[edicëjô | edituj kòd]

Commons: Restaùracjô Meiji – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

Zdrój: "https://csb.wikipedia.org/w/index.php?title=Restaùracjô_Meiji&oldid=211181"