Mariô Skłodowskô-Curie

Chemijô
1911

Fizyka
1903

Mariô Saloma Skłodowskô-Curie (pòl: Maria Skłodowska-Curie, franc: Marie Curie abò Madame Curie, ùr. 7 lëst. 1867 w Warszawie – ùm. 4 lëpińca 1934 we Francji) – stolemnô pòlskô-francëskô ùczała; badérka fizyczi, chemii, radioaktiwnoscë; dwa razë noblëstka. Mariô bëła pierszą białką, chtërna dobëła nôdgrodë Nobla na swiece, pierszą òsobą z blós 4 na swiece, chtërna dobëła nôdgrodã Nobla dwa razë i blós jedną nôblëstką w 2 apartnëch òbrëmiach dokładnëch ùczbów.
Bëła téż pierszą białką-profesórką na Sorbónie i pierszą białką we Francji, chtërna pò smiercë spòczëła za zasłëdżi w parisczim Panteònie.

Ùrodzëła sã w Zeńdzeniowi Warszawie pòd zôbòrã rusczim. Ji starszi bëlë ùbòdżëma szlachcicama ë szkòlnyma. Ji òjc, Władisłôw herbù Dołãga, bëł bezwiarniką, szkòlnym matematiczi ë fizyczi ë téż direktórã 2 gbùrsczich gimnazjów. Ji mëma, Barnisłôwa z dodoma Boguskô herbù Topór, bëła katolëczką ë prowadniczką warszawsczi płôce dlô dzéwczãt. Ji sostrë ë bracia òstëlë lékôrzama ë szkòlnyma. Czej Mariô bëłô môłô, ji ùmiłotonô sostra Zofiô ùmarła na tifus, pò czim ùmarła téż ji mëma na sëchòtë. Mariô dostała wiôlgą depresje, òstała sã bezwiarniczką ë pòswãcëła sã ùczbóm.

Mario chcała sã ùczëc, le w rusczim zôbòrze bëł zakôz ùczbë na ùniwersytece dlô pòlsczich białk. Ùczëła sã na krëjamnim pòlsczim Lôtającym Ùniwersytece, gdze pòznôła ruszczich badérów, jaknò szkòlôka Mendelejewa i szkòlôka Bunsena, chtërni ji ùczëlë chemiczny analizë.

Mariô przecygnãła do Francji do Pariza w 1890 z sostrą Barnisłôwą, abë sztudérowac na Sorbónie. Zamieszkôlë w Parizu, gdze Mariô òżeniła sã z francësczim chłopã, znônim fizykã i badérã piezoelektricznoscë, Pierrã Curie. Miëlë 2 córczi: Jiréna Joliot-Curie (téż badérka chemii i téż noblëstka z chemii) i Eve Curie.

We Francji Mariô dowiedzëła sã ò parmieniowaniu pierwiôstka ùranu, badérowanégò bez Henriégò Bacquerele. Ji chłop Pierre z jegò bratã Jacquesã Curie ùsôdzył baro dokłôdny, elektriczny pòmiernik. Mariô, chtërna miała nót dobëc temã do ji dochtorsczi tezë na Sorbónie, z miernikã chłopa zaczątkowała badérowac parmienienie ùranu we dodomù i w stôri, lékarsczi szopie na ùniwersytece, bò ni miała labòratorium. Mariô badérowała pechblende, zort zemi, w chtërny je ùran, i w rokù 1898 dzãka temù òdkrëła 2 nieznóné, radioaktiwné pierwiôstczi: Pòlón i Rôd. Mionowała pòlón na czesc Pòlsczi, a rôd - radiùm, bò radiacjô pò łacyńskù to parmienienie. Mariô ùsôdzyła téż słowò "radioaktiwnosc". Za ji badérowania Mariô dobëła nôdgrodã Nobla z fizyczi razã z ji chłopã Pierre i Henri Bacquerelem w 1903. W 1911 dobëła téż nôdgrodã Nobla z chemii.

Pierre ùmarł tragiczno w wëpôdkù na parisczi szasë w rokù 1906. Mariô erbowała katédre Pierre'a na Sorbónie i bez to bëła pierszô białką-profesórką wëkładającą na Sorbónie. W pierszi swiatowi wòjnie Mariô robiła w leczeniù chòrëch z radioaktiwnim permenieniã i w mediczny radiolodżi. Ji córka Jiréna téż badérowała chemie i jaknò drëga białka na swiece (pò mëmie) dobëła nôdgrodã Nobla z chemii za òdkrëce jinni radioaktiwnoscë.

Mariô dobëła téż francësczi Noblëwi Order Ledżi i przëznôwóné noblëwé doktoratë na ùniwersytetach i pòlitechnikach w Pòlsce.

Mariô na kùńc żëcô zaczątkowała chòrowac, tracëc słëch i wezrok, i ùmarła w 1934 r. w sanatorium Passy we Francëji na jãdzé anemije i téż pòparminiennô chòrobë, chtërna dobëła bez côłké żëcé badérowania radioaktiwnoscë.

Pò smiercë Mariô i Pierre Curie òstalë ùnoblëwowóni w ùczbach i w kùlturze na swiece. Jednostka fizyczna mionowana Curie (CI) to je lëczba radioaktiwnoscë. W rokù 1946 nowo òdkrëty pierwiôstk Czur z lëczbą atomòwą 96 dostôł miono Curium (Cm) dlô pamiãcë Marii i Pierra.

Òbaczë téż

Wisława Szymborska

Bùtnowé lënczi

Commons: Mariô Skłodowskô-Curie – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons