Przejdź do zawartości

Mòskwa

Edituj pòwrózczi
Ze starnë Wikipedia
Mòskwa
Москва
Herb Mòskwë
Herb Mòskwë
Herb
Fana Mòskwë
Fana Mòskwë
Fana
Spòdlowé pòdôwczi
Państwò Ruskô
Wiéchrzëzna 2 511 km²
Pòłożenié 55°45'N 37°37'W
Lëdztwò (2021) 13,010,112
Administracjô
Bùrméster Sergej Sobianin
Adresa
Ùrząd Mera Mòskwë
Twerskô sz. 13, Mòskwa
Domôcô starna gardu

Mòskwa (rus. Москва) je stolëcą a nôwikszim gardã Rusczi. Leżi nad rzéką Mòskwą we westrzédno-zôpadny Rusce. Ji pòpùlacjã taksëje sã na 13 milionów òsób w samëch grańcach miasta[1], a wicy jak 21,5 milionów lëdzy mieszkô w òbrëmim mòsczewsczi metropòlie[2]. Sóm gard mô pòwiérzchniã 2 511 km², a wiéchrzëzna cawny metropòlitalny conë wënôszô wicy jak 26 000 km²[2]. Mòskwa słëchô nôwikszim gardóm swiata: je nôwikszim miastã pòłożonym całowno w Eùropie[3].

Pierszô nadczidka ò Mòskwie pòchôdô z 1147 rokù, czej òsta stolëcą Wiôldżégò Mòsczewsczégò Ksãstwa, chtërno doprowadzëło do zjednaniégò rusczich zemiów w XV stalatim a stało sã centrum ne zjednónégò państwa[4]. Pò pòwstanim Rusczégò Carstwa w 1547 rokù, Mòskwa dërch bëła pòliticznym a ekònomicznym òstrzódkã przez wikszosc swòji historie. Za czasów Piotra Wiôldżégò, w 1712 rokù, ruskô stolëca òsta przecygnionô do nowò pòwstałégò Piotrogardu, co òbniżëło status Mòskwë òb czas imperialnégò cządu[5]. Z pajicznikòwą rewòlucją a pòwstanim Rusczi FSSR mët, w 1918 rokù stolëca òsta przecygnionô nazôd do Mòskwë[5]. Miasto pózni òstało przédnym pòliticznym òstrzódkã Sowiecczi Zrzeszë ë doswiôdczëło òb nen czas wiôldżégò wzrostu lëczbë mieszkańców[5]. Pò rozpadze Sowiecczi Zrzeszë Mòskwa òsta stolëcą nowò ùstanowiony Rusczi Federacje[5].

Mòskwa je nôbarżi wesënionym na nordã a nôzëmniészim megagardã na swiece. Zarządzónô je jakno federalné miasto[6] i je za pòliticzné, kùlturalné a nôùkòwé centrum Rusczi. Mòsczewsczé Midzënôrodné Centrum Biznesu je jednym òd nôwikszich tegò zortu òstrzódków na swiece a stoji tam wikszosc òd nôwëższich chmùrników w Eùropie. Mòskwa bëła gòspòdarzã Latnëch Òlimpijsczich Miónków w 1980 rokù a jednym òd miastów-gòspòdarzów Mésterstwów Swiata w Fùsbalë 2018 rokù[7].

W gardze to dô pôrã òbiektów ze swiatowi lëstë spôdkòwiznë UNESCO. Mòskwa je znónô z architekturë, òsoblëwie z òbéńdë Czerwionégò Placu a bùdinków taczich jak Sobór Błogòsławionégò Wasyla a Kreml, chtëren je òstrzódkã włôdzë w kraju. W Mòskwie wielné rusczé firmë mają swòje sedzbë. Miasto mô bògati system pùblicznégò transpòrtu: sztërë midzënôrodné fligerplace, dzesãc banófów, elektriszowi system, system jednoszinowégò banu a mòsczewsczé metro – jeden òd nôwikszich tegò zortu systemów na swiece. Wicy jak 40% teritorium miasta stanowi zelonosc, co czini Mòskwã jednym òd nôbarżi zelonëch gardów na swiece[8].

Etimòlogiô

[edicëjô | edituj kòd]

Ùwôżô sã, że miono gardu pòchôdô òd rzéczi Mòskwë.[9][10] To dô rozmajité teòrie tikającé sã pòchòdzeniô pòzwë rzéczi.

Nôlepi jãzëkòznajarskò ùgruntowóną a szerok akceptowóną je na ò pòchòdzenim z prabôłtosłowiańsczégò dërżenia *mŭzg-/muzg- z praindoeùropejsczégò *meu- „mòkri”,[10][11][12] tak tej Mòskwa mògłabë òznaczac rzékã pòłożoną na sapach czë błotach. Skrewnionym słowóm słëchają: rusczé музга, mùzga „plëta”, lëtewsczé mazgoti a łotewsczé mazgāt „mëc”, łacyńsczé mergō „zanurzac”,[9][11] prekmùrsczé müzga „trzãsawiszcze”[13]. We wiele słowiańsczich krajach jistnieje nôzwëskò Mòskòw, nôpòpùlarniészé je w Rusce, Bùłgarie, Ùkrajińsce a Nordowi Macedonie.[14] W dodôwkù, w Pòlsce jistnieją szlachòwno pòzwóné môlëznë jak Mozgawa.[9][10][11] Wedle ùgrofińsczi hipòtezë, wòłżańskò-fińsczé lëdë, jaczé słëchałë do przedsłowiańsczich plemión a chtërne mieszkałë na nym terenie, zwałë rzékã Mustajoki – „czôrnô rzéka” ë pòzwa rzéczi miabë pòchadac z te terminu.[15] Jiné teòrie są òdrzucóné przez jãzëkòznajarzów jakno słabò pòpiarté nôùkòwò.[9][10]

Stôroruską fòrmã pòzwë rekònstruùje sã jakno *Москы, *Mosky, ale pierszé pisóné nadczidczi z XII stalatégò zapisóné są w zanôléżnëch przëpôdkach: Московь, Moskovĭ (winowôcz), Москви, Moskvi (môlnik), Москвe/Москвѣ, Moskve/Moskvě (rodzôcz).[9][10] Z nëch fòrmów pòchôdô terôczasnô ruskô fòrma Москва, Mòskwa, mdącô wënikã ùproszczeniô deklinacje (szlachòwno stało sã w kaszëbiznie np. z prasłowiańsczim *kry, chtërno przeszło w krew/krëwiô).[16]

Historiô

[edicëjô | edituj kòd]

Prehistoriô

Terenë dzysdniowi Mòskwë bëłë zamieszkałé òd prehistoricznëch czasów. Do nôwczasniészich znalezëszczów słëchają zaòstałoscë pò lałowsczi kùlturze, chtërnã ekspercë przëpisëją do cządu neòlitu.[17] Pierszima mieszkańcama òbéńdë bëlë jachtarze a zbiérôcze. Kòl 950 r. òsedlëłë sã tu dwa słowiańsczé plemiona, Wiaticze a Kriwicze. Wiaticze mòglë sã składac na wikszosc domôcy pòpùlacje Mòskwë.[18]

Wczasnô historiô (1147–1263)

[edicëjô | edituj kòd]

Mòskwa òsta nadczidłô w kronikach pierszi raz przë rokù 1147 jakno dzél rostowskò-suzdalsczégò ksãstwa, jakô pòwsta pò rozpadze Czijewsczi Rusë.[19] Bëła tedë môłim miastkã przë zôpadny grańcë ksãstwa.[20] Wôżnosc Mòskwë mòckò ùrosła w drëdżi pòłowie XII wiekù, czej stała sã festingą, tej téż pòwstałë pierszé mùrë Kremla.[21] Òb czas mòngòlsczich inwazjów z lat 1237–1238, Mòskwa òsta splądrowónô pò zniszczenim Riazania.[21]

Pierszim ksyżëcã Mòskwë béł Daniél, nôstarszi syn Aleksandra Newsczégò, jaczi erbòwôł w 1263 rokù gard.[22] Do 1271 rokù, ksãstwò bëło rządzoné przez ùja Daniela, Jarosława, chtëren dostôł Twer jakno apanaż.[23] Sóm Daniél je nadczidłi w kronikach dopiérze przë rokù 1282, czej miôł brac ùdzél w feùdalny wòjnie jegò dwùch starszich bracynów.[24]

Wiôldżé Ksãstwò (1263–1547)

[edicëjô | edituj kòd]
Dobëcé Mòskwë przez Złotą Hordã w 1382 rokù
Spasskô Bôszta, zbùdowónô w 1491
Plan Mòskwë z 1610, przed znikwienim gardu w 1612 a zmianą ùkładu sztrasów. Norda je pò prawi.

Na prawim sztrądze rzéczi Mòskwë, òsmë kilométrów òd Kremla, Daniél ùsadzył nowi mònastér z drzewianą cerkwią Daniela Słëpnika mët – dzysdnia je to Danielów Mònastér. Pò smiercë Daniela w 1303 r., teritorium ksãstwa sã wnet pòtrojiło, zamikającë w se cawną rzékã Mòskwã kùmbruż z ji dopłëwama, co zagwësniło państwù samòòbstójnotã.[25] Bëlnô rzecznô séc pòmôga ksãstwù w rozwiju hańdlu.[26]

Òtrocë Daniela sztridowelë sã z twersczima ksãcama ò sukcesjã.[27] Jerzi òstôł ùznóny za wiôldżégò ksãca przez mòngòlsczégò chana w 1318, ale stracył titel sztërë lata pózni.[28] Iwan I òdzwëskôł trón wiôldżegò ksãstwa òd Tweru pò dokôzanim lojalnoscë chanowi.[29] Iwan zbiérôł daninã dlô chana Złoti Hordë òd zanôleżnëch rusczich ksyżãt ë ùżiwôł strzódków, jaczé zdobiwôł, cobë rozwijac Mòskwã.[30] Metropòlita rusczi cerkwie téż zdrësził sã z Iwanã i przeniósł swòjã sedzbã z Władimiru do Mòskwë.[31][30] Zwela pòd pierszą kamianną cerkwiã w Mòskwie, Sobór Zasniãcô Matczi Bòżi, òsta wëłożonô w 1326. Metropòlita wëbrôł sobór za plac swòjégò spòczinkù, co miało zmòcnic sztatus Mòskwë jakno dëchòwégò centrum rusczégò prawòsławiégò.[31]

Chan Złoti Hordë pòczątkòwò wspiérôł Mòskwã, chcącë scygnąc ekspansjã Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãstwa na pòrénk, ingerowôł dërch w relacje Mòskwë z jinyma rusczima princama, bë zapòbiec ji nadmiérnémù zmòcnieniémù.[32] W 1353 rokù, czôrnô smierc rozkòscérza sã z nordowò-zôpadny Rusczi do Mòskwë, pòwòdëjącë smierc Szëmòna Bùsznégò, jegò sënów a metropòlitë.[33] Tak tej panëjącô Mòskwą familiô òsta môłô ë pòwsta nowô lëniô ksyżãcy sukcesje – wedle ni włôdza przechôda z òjca na sëna.[34] Òb czas panowaniô Dimitra Dóńsczégò, mòsczewsczé ksãstwò zdobëło zacht nowégò teritorium.[35] W 1380 r., Dimitr doprowadzył zjednóną ruską armiã do wôżnégò zwëcãstwa nad Mòngòłami w biôtce ò Kùlikòwò, co baro przëdało Mòskwie wiele prestiżu a zmòcniło sztatus ji włôdców jakno wòjskòwëch wódców.[36] Pò jegò smiercë w 1389 rokù, trónë Władimiru a Mòskwë òstałë na wiedno zjednóné.[37]

Za panowaniégò Wasyla II wëbùchłô domôcô wòjna pònemù jak Jerzi Zwienigòrodzczi zakwestionowôł sukcesjã swòjégò bratówca w 1425 r.[38]

Òkróm te, Wasyl wërôżôł niechãc wedle florencczégò sobòru, co skùtkòwało aresztowanim metropòlitë za jegò pòdpisanié.[39] Sétmë lat pózni, radzëzna rusczich biskùpów wëbra gwôsnégò metropòlitã, co òznôczało ògłoszenié aùtokefalie przez ruską cerkwiã.[39] Ùpôdk Kónstantinopòla w 1453 rokù béł ùwôżóny przez Rusków za bòską karã za apòstazjã ë w 1492 r. Mòskwa òsta pòzwónô pierszi rôz imperialnym gardã przez rusczégò metropòlitã.[40]

Òb czas rządów Iwana III, wnet wszëtczé rusczé kraje zjednałë sã z Mòskwą, co dało spòdlé pòd bùdacjã centralisticznégò państwa.[41] Staniãcé nad rzéką Ùgrą w 1480 r. je tradicyjną cezurą kùńca tatarsczi zwiérzchnoscë.[42] Iwan miôł wiôlgą starã, abë jegò państwò przejãło wiersztã Kónstantinopòla, zrekònstruòwôł tej Kreml przë pòmòcë renesansowëch włosczich architektów. Prawie za czasów Iwana III pòjawił sã Czerwiony Plac, zwóny nôprzód Targã.

Iwanów syn, Wasyl III kòntinuòwôł ekspansjã mòsczewsczégò państwa i anektowôł òstałé rusczé zemie.[43][44] Za jegò włôdzë rozwijónô bëła doktrina Mòskwë jakno trzecégò Rzimù.[45]

Carstwò (1547–1721)

[edicëjô | edituj kòd]
Sobór Błogòsłowiónégò Wasyla, zbùdowóny w 1561
Welacjô Michała I na cara w 1613
Kreml òb czas panowaniô Alekségò I Romanowa, 1663

W 1547 rokù, Iwan Grozny òstôł kòrónowóny w Mòskwie nié blós na wiôldżégò princa, ale téż na pierszégò cara Wszechrusczi.[46] W XVI a XVII stalatim òstałë zbùdowóné trzë krãgłé festindżi: Kitaj-gòrod, Biôłi Gard a Zemny Gard. W 1547 rokù òdżin zniszcził ale wiôldżi dzél miasta, a w 1571 r. Krimsczi Tatarzë zdobëlë Mòskwã, spôlającë wszëtkò pòza Kremlã.[47] Kroniczi przekazëją, co przeżëło 30 000 òd 200 000 mieszkańców.

Krimsczi Tatarzë zaatakowelë zôs w 1591 r., ale scygnãłë jich nowé mùrë, zbùdowóné midzë 1584 a 1591 przez rzemiãsnika Fiodora Kònia. W 1592 r. wkół gardu òstôł wzniosłi bùtnowi zemny wôł z 50 tormama. Jakno nôbarżi bùtnowô liniô òbarnë, pòwsta séc mòckò ùfòrtifikòwónëch mònasterów na pôłnié a pòrénk òd wałów. Dzãka wałóm miasto zwëskało pòeticką pòzwã Biełokamiennaja. Dôwné grańce gardu òznaczoné przez wôł, terô wëznôczô Ògrodowô Òkrãżnica. Pò pòrénczny stronie mùru Kremla to dało trzë brómë: Kònstantino-Jeleninskij, Spasskij, Nikòlskij (nazwónëch tak pò wiszącëch nad nima ikònach Kónstantëna i Lénë, Zbawicela a sw. Mikòłaja). Òstatné dwie stojałë bezpòstrzédno na procëm Czerwionégò Placu, a bróma Kònstantino-Jeleninskij nalôża sã za Sobòrã Błogòsławionégò Wasyla. [brëkòwny przëpis]

Wiôldżi głód w Rusce z lat 1601–1603 ùbił gwës 100 000 òsób w Mòskwie. Midzë 1610 a 1612 rokã, pòlskò-lëtewskô armiô òkùpòwa Mòskwã, jakno że król Zygmùnd III chcôł przejic rusczi trón. W 1612 rokù, Niżny Nowgòrod a jiné rusczé miasta, chtërnym przewòdzył princ Dmitrij Pòżarsczi ë Kùzma Minin, pòwstałë procëm pòlsczim òkùpantóm, occupants, òbleglë Kreml i wënëkelë jich. W 1613 rokù, the Zemsczi Sobór wëbrôł Michała Romanowa na cara, ùsôdzającë dinastiã Romanowów. W XVII wiekù to jesz dało czile pòwstaniów w gardze: Sólny Bùńt (1648), Kòprowi Bùńt (1662) a mòsczewsczé pòwstanié z 1682 rokù.

Ò pierszą pòłowã XVII wiekù lëdztwò gardu ùrosło ze 100 000 do 200 000, a miasto rozkòscérzëło sã pòza wałë w drëdżi pòłowie stalatégò. Kòl 1650 rokù, 20% mieszkańców przedmiesców Mòskwë pòchôdało z Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãstwa.[48] Ne nowé wiertle òstałë pòżwóné Mieszczanskaja słobòda. Słowò mieszczanie ze zôczątkù òznaczało to samò, co pò kaszëbskù, ale pózni dobëło negatiwny wëzwãk i dzysdnia òznôczô w rusczim „drobnomieszczanie” abò „ògrańczony filistrowie”.[49]

Wielné tragedie nawiédzałë gard. Epidemie dżumë pùstoszëłë Mòskwã w latach 1570–1571, 1592 a 1654–1656.[50] Czôrnô smierc ùbiła wicy jak 80% lëdztwa w latach 1654–55. Ògnie spôlëłë wikszosc drzewianégò dzéla gardu midzë 1626 a 1648.[51] W 1712 r., Pioter Wiôldżi przecygnął sedzbã swòjégò rządu do nowò wëbùdowónégò Piotrogardu nad Bôłtã.

Imperium (1721–1917)

[edicëjô | edituj kòd]

Pò ùtrace sztatusu stolëcë, pòpùlacjô sã nôprzód zmniészëła, ale pò 1750 rokù do kùńca jistnieniégò imperium, ùrosła wicy jak dzesãckrotno, òsygającë do 1915 rokù 1,8 miliona òsób. Epidemiô dżumë z lat 1770–1772 zabiła do 100 000 lëdzy w Mòskwie.[52] Pòd kùńc XVII wiekù zaczãłë pòwstawac flastrowóné szasëje. W 1730 rokù wprowadzoné òstało stałé sztrasowé òbswiecenié, a do 1867 rokù wiele sztrasów miało ju gazowi wid. W 1883 rokù, kòl brómë Prieczistienskije, zainstalowóné òstałë łãkòwé lãpë. W 1741 rokù Mòskwã òtôczôł 40-kilométrowi wôł Kamier-Kòlleżskij. Dało tam 16 brómów, kòl jaczich pòbiéróné bëło cło. We wczasnym XIX wiekù Bróma Spasskij bëła główną wjazdową brómą na Kreml, brëkòwóną przez cara. Droga łączącô Mòskwã z Piotrogardã, dzysdnia aùtostrada M10, òsta skùńczonô w 1746 rokù. Pò wëflastrowanim w latach 80. XVIII wiekù zaczã bëc pòpùlarno pòzéwónô Pietierburgskòje Szosse. W latach 1781–1804, jakno pierszi w kraju, pòwstôł wòdocyg Mitiszczinskij.

Widok na rzékã Mòskwã w XIX stalatim

Pò inwazji Napòléòna na Ruskã w 1812 rokù, mòskwianie òstelë ewakùòwóny. Òdżin miasta béł we wiôldżi mierze skùtkã rusczi sabòtażë. Napòléònowa Grande Armée bëła zmùszonô sã wëcopac i òsta wnet znikwionô przez òstrą ruską zëmã. W 1813 rokù, pò zniszczeniach zrzeszonëch z najazdã, ùsadzonô òsta Kòmisjô ds. Bùdacje Miasta Mòskwë. To dało wiôlgą òdbùdowã a dzélã przebùdowã. Taczé gmachë jak Wiôldżi Kremlowsczi Pałac, Kremlowsczi Arsenał, Mòsczewsczi Ùniwersytet, Mòsczewsczi Maneż a Wiôldżi Téater òstałë prawie tej wëbùdowóné abò òdbùdowóné. Sztrasa Arbat mia jistnióné przënômni òd XV stalatégò, ale w XVIII wiekù òsoblëwie zwëska na prestiżu. Òsta zniszczonô w ògniu z 1812 rokù a czësto òdbùdowónô. Mòsczewsczi Państwòwi Ùniwersytet òstôł ùsadzony w 1755 rokù. Jegò główny gmach òstôł òdbùdowóny pò ògniu z 1812 przez Domenica Giliardégò. Gazéta Mòskòwskije Wiedomòsti bëła wëdôwónô òd 1756 rokù jakno tidzenik, a òd 1859 jakno dzénnik.

W latach 30. XIX wiekù generał Aleksandr Basziłow rozplanowôł pierszą regùlarną séc sztrasów na nordã òd Piotrowsczégò Pałacu. Chòdińsczé pòle na zudã òd szaségò bëła brëkòwónô do wòjskòwëch czwiczeniów. Smòleńsczi Banóf (pòprzédca Biôłorusczégò Banófù) òstôł òdemkłi w 1870 rokù. Park Sokolniki, jaczi w XVIII wiekù służił carsczim sokólnikóm, a leżôł bùten gardu, w XIX stalatim òstôł wchłoniãti przez rozwijającé sã miasto i przesztôłcony w pùbliczny park w 1878 rokù. W 1902 rokù zbùdowóny òstôł pòdmiesczi banóf Sawiołowskij was built in 1902. W stëcznikù 1905 rokù Aleksandr Adrjanow òstôł pierszim merã Mòskwë.

Czej do włôdzë w 1762 rokù doszła carica Katarzëna, brud gardu a smard scéków bëłë ùwôżóné za złé zwëczaje przëniosłé do Mòskwë przez lëdzy z niższich klasów, jaczi niedôwno przecygnãlë do gardu ze wsë. Elitë zabiégałë ò pòlepszenié higenë, co stało sã dzélã planów caricë, bë zwikszëc kòntrolã nad spòlëznowim żëcym. Pòliticzné a militarné zwënédżi òd 1812 jaż pò 1855 rok òbdôwałë kritików, diskùsjô ò lëchi kòndicje pùblicznégò zdrowiégò zmôłkła. Jednak wedle klãsków we krimsczi wòjnie z lat 1855–56, zmniészëła sã dowiérnota w ùmiejãtnosc zagwësnieniô przez państwò pòrządkù w dzélnicach nãdzë, a żądania wikszi dbë ò pùbliczné zdrowié zaczãłë bëc zôs pòdnôszóné.[53] W 1903 rokù zaczął dzejac wòdocyg Mòskwòreckaja, pierszi nanëkiwóny wòdą z rzéczi Mòskwë[54].

Sowiecczi cząd (1917–1991)

[edicëjô | edituj kòd]
Plan gardu Mòskwë, 1917

W lëstopadnikù 1917 rokù, pò rozpòczãcym sã pajicznikòwi rewòlucje w Piotrogardze, mòsczewsczi bólszewikòwie rozpòczãlë swòje pòwstanié. 15 (2 wedle juliańsczégò kalãdarza) lëstopadnika 1917, pò drãdżich biôtkach, w Mòskwie włôdzã przejãlë Sowiecë.[55] Włodzmiérz Lenin, w strachù przed inwazją, przecygnął 12 strëmiannika 1918 r. stolëcã nazôd do Mòskwë.[56] Kreml zôs stôł sã sedzbą włôdzë, pòliticznym centrum nowégò państwa.

Razã ze zmianama we wôrtnoscach narcuonyma przez kòmùnisticzną dejologiã, tradicjô zachòwiwaniô kùlturalny spôdkòwiznë òsta przerwónô. Samòstójné towarzëstwa, nawet ne bróniącé blós swiecczich zabëtków, òstałë rozrzeszoné pòd kùńc 20. lat. Niszczoné bëłë swiãtnice w miastach. W 1937 r. do Centralnégò Kòmitetu Kòmunisticzny Partie Sowiecczi Zrzeszë doprzëszłë lëstë z bédënkã zmianë miona Mòskwë na „Stalindar” „Stalinodar”.[57] Stalin òdrzucył nã propòzycjã.[58]

Ò drëgą swiatową wòjnã, Państwòwi Sowiecczi Kòmitet Òbarnë a Generalny Sztab Czerwiony Armie nalôżałë sã w Mòskwie. W 1941 rokù, westrzód mòskwianów òstało ùtwòrzonëch 16 òchòtniczich diwizjów (z wicy jak 160 000 lëdzy), 25 batalionów a 4 inżinierijné regimentë. Òd pajicznika 1941 do stëcznika 1942 rokù, na przedmiescach przebiwa miemieckô Grëpa Armie Westrzódk, przenëkónô pózni w biôtce pòd Mòskwą. Wielné fabrëczi òstałë ewakuòwóné z zacht dzélã wëszëznë mët ë òd 20 pajicznika gard òstôł ògłoszony za òbległi. Pòòstałi mieszkańcë zbùdowelë a òbsôdzalë stanowiszcza procëmpancerny òbarnë, czej miasto bëło bómbardowóné z lëftu.1 maja 1944 òstôł ùsadzony medal „Za òbarnã Mòskwë”, a w 1947 medal ”Na wdôr 800-lecô Mòskwë”. Lëczba òfiarów pò miemiecczi a sowiecczi stronie je różno taksowónô: szacëje sã, że midzë 30 séwnika 1941 r. a 7 stëcznika 1942 zminãło sã òd 248 000 do 400 000 żôłnérzów Wehrmachtu ë òd 650 000 do 1 280 000 czerwionoarmistów.[59][60][61]

Òb pòwòjnowé lata to dało mieszkaniowi krizys, jaczi òstôł rozrzeszony przez wënalézenié wësoczich mieszkalnëch bloków. W Mòskwie je jich wicy jak 11 tësãcy, co czini jã miastã z nôwikszą jiloscą wësokòscówców; mieszkô w nich wikszosc lëdztwa gardu.[62] Chëcze bëłë bùdowóné a dzélã méblowóné ju we fabrëce, niglë òstałë przëwiozłé na plac bùdacje ë pòstawioné we wësoczé kòlumnë. Miasto Zelenograd òstało wëbùdowóné w 1958 rokù 37 kilométrów na nordowi zôpôd òd centrum gardu a wchłoniãté jakno jedna òd administracyjnëch òbéńdów Mòskwë. Mòsczewsczi Państwòwi Ùniwersytet przecygnął swój kampùs na Wróblowé Grzëpë w 1953 rokù.

Pògrzéb Stalëna, 1953

W 1959 rokù Nikita Chruszczow rëgnął z antireligijną kampanią. Trzëdzescë z piãcdzesąt dzejającëch kòscołów òstało zamkłëch, a szesc zbùrzonëch. 8 maja 1965 rokù, z leżnoscë fakticzny 20 roczëznë dobëtu w drëdżi swiatowi wòjnie, Mòskwa òsta nôdgrodzonô titlã Gardu-Heroja.

MKAD (aùtołowô òkrãżnica) òsta òdemkłô w 1961 rokù. Sztërëpasowô droga prowadzëła przez 109 kilométrów wzłuż grańców miasta. MKAD wëznôcza administracyjné grańce gardu do 80. lat, czej òstałë włączoné do nie przedmiesca zeza drodżi. W 1980 rokù Mòskwa bëła za gòspòdarza latnëch òlimpijsczich miónków, zbòjkòtowónëch przez USA ë jiné zôpadné kraje z pòwòdu sowiecczi inwazje na Afganistan w 1979. W 1991 rokù w Mòskwie to dało próbã zamôchù na rząd przeprowadzoną przez kònserwatiwnëch kòmùnistów, stojącëch w òpòzycji do rządzącégò tej liberalnégò refòrmatora Michajiła Gòrbaczowa.

Pò 1991 rokù

[edicëjô | edituj kòd]

Pò rozrzeszenim ZSSR w 1991 rokù, Mòskwa òsta stolëcą Rusczi Federacje. Pòwsta tedë rënkòwô ekònomiô, co skùtkòwało eksplozją detalicznégò hańdlu, ùsłëgów, nowi architekturë i pòpùlarizacją zôpadnégò sztilu żëcégò. Gard rósł, a lëczba lëdztwa przeszła dzesãc milionów. W nëch czasach ale to dało téż zacht rozrost pòdmiesczi nisczi zabùdowë, spòwòdowóny wësoczim òdbëtã na jednofamiliowé chëcze w procëmnoscë do wiôldżich bloków. W latach 1995–97 MKAD òsta pòszerzwionô ze sztërzech do dzesãc pasów.

W gòdnikù 2002 rokù pòżdôwk Bùlwar Dmitrija Donskògò stôł sã pierszą stacją mòsczewsczégò metra bùten MKAD. Trzecô òkrãżnica, pòstrzédnô midzë XIX-stalatną Ògrodową Òkrãżnicą, a ną bùtnową ze sowiecczégò cządu, òsta ùkùńczonô w 2004 r. Latné dacze są przesztôłcóné w całoroczné chëcze, a ze wzrostã pòpùlarnoscë aùtołów, rosce téż rëch na drogach.[63] Wielné stôré cerkwie a jiné przëmiarë kùlturalny spôdkòwiznë zniszczoné za czasów Stalëna òstałë òdbùdowóné, np. Sobór Christusa Zbawicela. W drëdżi dekadze XXI wiekù, administracjô gardu rëgnã z długòterminowima projektama, taczima jak program mòdernizacje miasta Mòja Ùlica (Mòja Sztrasa).[64]

Pò rozrosce teritorium miasta na zudwest 1 lëpińca 2012 rokù, pòwiérzchniô stolëcë zwikszëła sã wicy jak dëbelt, roscącë z 1 091 do 2 511 km², przez co Mòskwa sta sã nôwikszim miastã w Eùropie pòd wzglãdã wiéchrzëznë; zwëska téż 233 000 mieszkańców.[65][66] Terenë te òstałë òficjalno nazwóné Nowaja Mòskwa (Nowô Mòskwa).

Geògrafiô

[edicëjô | edituj kòd]
Satelitarny widok Mòskwë a ji pòblësczégò òkòlégò

Mòskwa leżi pò òbù brzegach rzéczi Mòskwë, jakô płënie przez wicy jak 500 km Pòréncznoeùropejską Nizëną we westrzédno-zôpadny Rusce, niedalek òd nôtërny grańcë lasowi a lasowò-stepòwi conë. W grańcach miasta to dô 49 mòstów nad rzékama a karnalama. Szérzawa gardu Mòskwë ze zôpadu na pòrénk wënosy 39,7 km, a dłużawa z nordë na pôłnié – 51,8 km.

Demògrafiô

[edicëjô | edituj kòd]

Pòpùlacjô

[edicëjô | edituj kòd]

Wedle pòwszechnégò spisënkù z 2021, pòpùlacjô wënosëła 13 010 112 òsób; je to wzrost w przërównanim do 11 503 501 òdnotowónëch w spisënkù z 2010 r.[67]

Òczekiwónô długòsc żëcégò przë narodzenim òd 1990, z rozróżnienim pëłców. Òczekiwónô długòsc żëcégò zmniészô sã òd 2019.

Etniczné grëpë

[edicëjô | edituj kòd]
Etnicznô grëpa Rok
1897[68] 1939[69] 1959[70] 1970[71] 1979[72] 1989[73] 2002[74] 2010 2021[75]
Jilosc (% pòpùlacje) Jilosc (%) Jilosc (%) Jilosc (%) Jilosc (%) Jilosc (%) Jilosc (%) Jilosc (%) Jilosc (%)
Ruskòwie 987 044 (95,0%) 3 614 430 (87,4%) 4 507 899 (88,6%) 6 301 247 (89,2%) 7 146 682 (90,1%) 7 963 246 (89,7%) 8 808 009 (84,8%) 9 930 410 (86,3%) 9 074 375 (69,7%)
Tatarzë 4 288 (0,1%) 57 687 (1,4%) 80 489 (1,6%) 109 252 (1,5%) 131 328 (1,7%) 157 376 (1,8%) 166 083 (1,6%) 149 043 (1,3%) 84 373 (0,6%)
Armeńczicë 1 604 (0,1%) 13 682 (0,3%) 18 379 (0,4%) 25 584 (0,4%) 31 414 (0,4%) 43 989 (0,5%) 124 425 (1,2%) 106 466 (0,9%) 68 018 (0,5%)
Ùkrajińcë 4 478 (0,4%) 90 479 (2,2%) 115 489 (2,3%) 184 885 (2,6%) 206 875 (2,6%) 252 670 (2,8%) 253 644 (2,4%) 154 104 (1,3%) 58 788 (0,5%)
Azerowie – (–) 677 (–) 2 528 (–) 4 889 (–) 7 967 (0,1%) 20 727 (0,2%) 95 563 (0,9%) 57 123 (0,5%) 37 259 (0,3%)
Ùzbekòwie – (–) 659 (–) 2 478 (–) 5 973 (–) 4 222 (–) 9 183 (0,1%) 9 183 (0,1%) 35 595 (0,3%) 29 526 (0,2%)
Żëdzë 5 070 (0,4%) 250 181 (6,0%) 239 246 (4,7%) 251 350 (3,6%) 222 900 (2,8%) 174 728 (2,0%) 79 359 (0,8%) 53 145 (0,5%) 28 014 (0,2%)
Grëzónie – (–) 4 251 (0,1%) 6 365 (0,1%) 9 563 (0,1%) 12 180 (0,2%) 19 608 (0,2%) 54 387 (0,5%) 38 934 (0,3%) 26 222 (0,2%)
Tadżikòwie – (–) 184 (–) 1 005 (–) 1 652 (–) 1 221 (–) 2 893 (–) 35 385 (0,4%) 27 280 (0,2%) 22 783 (0,2%)
Biôłoruskòwie 1 016 (–) 24 952 (0,6%) 34 370 (0,7%) 50 257 (0,7%) 59 193 (0,7%) 73 005 (0,8%) 59 353 (0,6%) 39 225 (0,3%) 17 632 (0,1%)
Kirgizowie – (–) 77 (–) – (–) – (–) 1 173 (–) 3 044 (–) 4 102 (–) 18 736 (0,2%) 16 858 (0,1%)
Jinszi – (–) 76 173 (–) 225 031 (2,0%) 595 543 (4,6%)
Bez zadeklarowóny etnicznoscë – (–) 668 409 (5,8%) 2 950 721 (22,7%)
Wëcmanim 1 038 591 (100%) 4 137 018 (100%) 5 085 581 (100%) 7 061 008 7 931 602 (100%) 8 875 579 (100%) 10 382 754 (100%) 11 503 501 (100%) 13 010 112 (100%)

Religiô

[edicëjô | edituj kòd]
Religie w Mòskwie (2020)
Prawòsławié 55%
Atejizm a felënk religie 28%
Islam 8%
Jiné religie 3%
Jiné chrzëscejańsczé wëznania 2%
Felënk deklaracje 4%

Chrzescëjani stanowią wikszosc lëdztwa gardu; wikszosc òd nich słëchô Rusczi Prawòsłôwny Cerkwie. Mòsczewsczi patriarcha je za głowã cerkwie i rezydëje w Danielowim mònasterze. Mòskwa je stolëcą prawòsławiégò w Rusce, jaczé òd stalatów je główną religią kraju.

Do jinszich religiów wëznôwónëch w Mòskwie nôleżą: bùddizm, hindujizm, islam, judajizm, jezydizm a rodnowierstwò. W miesce dô sztërë meczetë.[76]

Przëpisë

[edicëjô | edituj kòd]
  1. ↑ Rosstat, Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации (rus.)
  2. 1 2 citypopulation.de, MAJOR AGGLOMERATIONS OF THE WORLD (ang.), przëstãp z 9.07.2026 r.
  3. ↑ Planete Energies, Moscow, a City Undergoing Transformation (ang.), 9.11.2017 r., przëstãp z 9.07.2026 r.
  4. ↑ "Moscow, Grand Duchy of". World Encyclopedia (ang.), Philip's. 2004. ISBN 978-0-19-954609-1. Zarchiwizowóné z òriginału 1.06.2025 r. Przëstãp z 9.07.2026 r.
  5. 1 2 3 4 Weeks, Theodore R. (1 January 2008). "Moscow". The Oxford Encyclopedia of the Modern World (ang.) Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517632-2.
  6. ↑ "A glimpse into history" (ang.), mos.ru. Zarchiwizowóné z òriginału 7.10.2021 r. Przëstãp z 9.07.2026 r.
  7. ↑ "FIFA World Cup kicks off in Russia" (ang.), The New Indian Express. Zarchiwizowóné z òriginału 2.08.2021 r. Przëstãp z 9.07.2026 r.
  8. ↑ "Moscow parks" (ang.), Bridge To Moscow. Zarchiwizowóné z òriginału 25.06.2020 r. Przëstãp z 9.07.2026 r.
  9. 1 2 3 4 5 Vasmer, Max (1986–1987) [1950–1958]. "Москва". [w:] Trubaczow, O. N.; Larin, B. O. (editorzë). Этимологический словарь русского языка (rus.) (2 wëdanié.). Mòskwa Progress.
  10. 1 2 3 4 5 Smòlickaja, G.P. (2002). Topònimiczeskij słowar Centralnoj Rossyji Топонимический словарь Центральной России (rus.). str. 211–2017.
  11. 1 2 3 Trubaczow, O.N., ed. (1994). Etimòlogiczeskij słowar sławjanskich jazykòw Этимологический словарь славянских языков (rus.). V. 20: str. 19–20, 197, 202–203; V. 21: str. 12, 19–20, 76–79.
  12. ↑ Pokorny, Julius. "meu". Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, (miem.) Zarchiwizowóné z òriginału 10.03.2016 r.
  13. ↑ Greenberg, Marc L. (2020). Fortuin, Egbert; Houtzagers, Peter; Kalsbeek, Janneke (editorzë). Prekmurje Slovene Grammar: Avgust Pavel's Vend nyelvtan (1942). Critical edition and translation from Hungarian by Marc L. Greenberg. (ang.), Leiden, Boston: Brill Rodopi. str. 176. ISBN 978-9004419117.
  14. ↑ "Moskov Surname Meaning, Origins & Distribution". forebears.io. Zarchiwizowóné z òriginału 11.12.2018 r. Przëstãp z 9.07.2026 r.
  15. ↑ Tarkiainen, Kari (2010). Ruotsin itämaa. Helsinki: Svenska litteratursällskapet i Finland. (szw.), str. 19. ISBN 978-951-583-212-2.
  16. ↑ Lorentz, F. (1925). Geschichte der Pomoranischen Sprache. (miem.), De Gruyter, str. 153
  17. ↑ "The origins of Moscow: What archaeological finds, chronicles and urban legends tell us". Mos.ru. 5 April 2017. Zarchiwizowóné z òriginału 30.10.2020 r. Przëstãp z 9.07.2026 r.
  18. ↑ "History of Moscow - from village to metropolis" (ang.) moskau.ru. Zarchwizowóné z òriginału 24.05.2012 r., przëstãp z 9.07.2026 r.
  19. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 45
  20. ↑ "Начало Москвы: пир после убийства" (rus.) BBC News Russian. 11.04.2017 r. Zarchiw. z òriginału 10.07.2021 r.
  21. 1 2 Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 46
  22. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 47
  23. ↑ Kuczkin, V. A. (2013). "Московское великое княжество" [w:] Krawiec, S. L. (editór.). Большая Российская энциклопедия. Том 21: Монголы — Наноматериалы (rus.) Большая Российская энциклопедия. str. 308–310. ISBN 978-5-85270-355-2.
  24. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 47
  25. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 50-51
  26. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 55
  27. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 60
  28. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 87
  29. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 145
  30. 1 2 Riasanovsky, Nicholas V.; Steinberg, Mark D.(2019). A history of Russia (ang.; IX wëdanié). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0190645588, str. 73
  31. 1 2 Crummey, Robert O. (6.06.2014 r.). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (ang.) Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9, str. 40
  32. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 211-212
  33. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 217
  34. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 170-171
  35. ↑ Crummey, Robert O. (6.06.2014 r.). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (ang.) Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9, str. 49
  36. ↑ Crummey, Robert O. (6.06.2014 r.). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (ang.) Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9, str. 51
  37. ↑ Fennell, John (15.11.2023). The Emergence of Moscow, 1304–1359. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-34759-5, str. 306
  38. ↑ Crummey, Robert O. (6.06.2014 r.). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (ang.) Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9, str. 69
  39. 1 2 Crummey, Robert O. (6.06.2014 r.). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (ang.) Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9, str. 72
  40. ↑ Crummey, Robert O. (6.06.2014 r.). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (ang.) Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9, str. 135
  41. ↑ Riasanovsky, Nicholas V.; Steinberg, Mark D.(2019). A history of Russia (ang.; IX wëdanié). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0190645588, str. 77-79
  42. ↑ Riasanovsky, Nicholas V.; Steinberg, Mark D.(2019). A history of Russia (ang.; IX wëdanié). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0190645588, str. 78
  43. ↑ Riasanovsky, Nicholas V.; Steinberg, Mark D.(2019). A history of Russia (ang.; IX wëdanié). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0190645588, str. 79
  44. ↑ Crummey, Robert O. (6.06.2014 r.). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (ang.) Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9, str. 92
  45. ↑ Crummey, Robert O. (6.06.2014 r.). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (ang.) Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9, str. 136
  46. ↑ Bushkovitch, Paul (5.12.2011 r.). A Concise History of Russia (ang.) Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-50444-7, str. 48
  47. ↑ "The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World (ang.) John F. Richards (2006). University of California Press. str. 260. ISBN 0-520-24678-0
  48. ↑ Абецедарский, Л. С. (1978). Белоруссия и Россия (rus.) Москва. str. 213
  49. ↑ П.В.Сытин, "Из истории московских улиц" (rus.), М, 1948, str. 296.
  50. ↑ Bubonic Plague in Early Modern Russia: Public Health and Urban Disaster (ang.) John T. Alexander (2002). Oxford University Press US. str. 17. ISBN 0-19-515818-0
  51. ↑ M.S. Anderson, Peter the Great (1978) (ang.), str. 13
  52. ↑ Melikishvili, Alexander (2006). "Genesis of the anti-plague system: the Tsarist period" (PDF). Critical Reviews in Microbiology. 36 (1): 19–31. CiteSeerX 10.1.1.204.1976. doi:10.1080/10408410500496763. PMID 16610335. S2CID 7420734. (ang.)
  53. ↑ Alexander M. Martin, "Sewage and the City: Filth, Smell, and Representations of Urban Life in Moscow, 1770–1880", Russian Review (2008) 67#2 str. 243–274. (ang.)
  54. ↑ Falkowskij N.I. История водоснабжения в России (Istorija wodosnabżenija w Rossyji, ros.), red. Szuchier I.M., Изд-во Министерства коммунального хозяйства РСФСР, 1947, str. 159
  55. ↑ "Revolutionary war history. Moscow" (ang.) www.aha.ru. Zarchiw. z òriginału 11.04.2021 r.
  56. ↑ "Moscow becomes the capital of the Soviet State" (ang.) Presidential Library. 2018. Zarchiw. z òriginału 1.04.2019.
  57. ↑ Sarah Davies, Popular Opinion in Stalin's Russia: Terror, Propaganda and Dissent, 1934–1941
  58. ↑ Simon Montefiore, The Court of the Red Tsar
  59. ↑ Moscow Encyclopedia, (ang.) Great Russian Encyclopedia, Moscow, 1997, wpisënk "Battle of Moscow"
  60. ↑ Great Soviet Encyclopedia (ang.) Moscow, 1973–78, wpisënk "Battle of Moscow 1941–42"
  61. ↑ John Erickson, Barbarossa: The Axis and the Allies, tôbelka 12.4
  62. ↑ "Skyline Ranking" (ang.) Emporis. Zarchiw. z òriginału 6.11.2012 r.
  63. ↑ Robert J. Mason ë Liliya Nigmatullina, "Suburbanization and Sustainability in Metropolitan Moscow," Geographical Review (2011, ang.) 101#3 str. 316–333.
  64. ↑ RBTH, (4.11.2016.) "City of the future: Moscow gets a much-needed makeover". Zarchiw. 24.05.2018 r.
  65. ↑ "Expansion of Moscow borders to help it develop harmonically: mayor, Itar-tass, July 1, 2012" (ang.) Itar-tass.com. 1.07.2012. Zarchiw. 13.11.2013.
  66. ↑ "Moscow city government official site" (ang.) Mos.ru. Zarchiw. 20.07.2014 r.
  67. ↑ Russian Federal State Statistics Service (2011). Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1 Всероссийская перепись населения 2010 года [2010 All-Russia Population Census] (rus). Federalny Państwòwi Statisticzny Serwis
  68. ↑ "Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей" (rus.) www.demoscope.ru. Zarchiw. 25.06.2018 r.; pòdôwczi na spòdlim deklarowónégò jãzëka.
  69. ↑ "Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей" (rus.) www.demoscope.ru. Zarchiw. 14.06.2022 r.
  70. ↑ "Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей" (rus.) www.demoscope.ru. Zarchiw. 6.07.2022 r.
  71. ↑ "Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей" (rus.) www.demoscope.ru. Zarchiw. 14.06.2022 r.
  72. ↑ "Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей" (rus.) www.demoscope.ru. Zarchiw. 6.07.2022 r.
  73. ↑ "Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей" (rus.) www.demoscope.ru. Zarchiw. 6.07.2022 r.
  74. ↑ "NATIONAL COMPOSITION OF POPULATION FOR REGIONS OF THE RUSSIAN FEDERATION". 17.02.2007 r. Zarchiw. 17.02.2007 r.
  75. ↑ "Национальный состав населения". Federalny Państwòwi Statisticzny Serwis. Zarchiw. 30.12.2022 r.
  76. ↑ Kiran Moodley. "Eid al-Fitr 2015: Drone shows huge crowds celebrating the end of Ramadan in Moscow" (ang.), The Independent. Zarchiw. 25.09.2015 r.

Bùtnowé lënczi

[edicëjô | edituj kòd]

Commons: Mòskwa – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

Zdrój: "https://csb.wikipedia.org/w/index.php?title=Mòskwa&oldid=211153"