Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w Pòlsczi Repùblice

Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w Pòlsczi Repùblice (pòl. Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej) – nôstarszi i nôwiãkszi Kòscół ewanielicczi w Pòlsce i dzysdnia jedurny lëtersczi Kòscół w Pòlsczi Repùblice. Nôleżnik Swiatowi Lëtersczi Federacje, Swiatowi Radzëznë Kòscołów, Kònferencje Eùropejsczich Kòscołów i Pòlsczi Ekùmeniczny Radzëznë. Prasowim òrganã je "Ewanielicczi Zwiastun". Zwiérzchnikã Kòscoła je biskùp Jerzi Samiec. W 2024 rokù Kòscół miôł 59 891 nôleżników (w tim 194 dëchòwnëch) w 132 parafiach^[1].

Historiô

Geneza

Lëtranie w Pòlsce pòjawilë sã krótkò pò wëstãpienim Môrcëna Lëtra, równak jegò nôùka nie òstała w Pòlsczi Repùblice dobrze przëjãtô. Edikt Zygmùnta i Stôrégò z 1523 rokù głosył, że kòżdi, chto dokazë lëtersczé wprowadzôł, przedawôł, kùpiwôł, czëtôł; abò reglë Lëtra głosył, barnił czë pòchwaliwôł, abë òkróm spôleniô tëch ksążków, òn téż smiercą na stosu i zabranim wszëtczich dóbr ùkaróny òstôł^[2].

Lëterstwò ùznanié miało w Ksążãcëch Prusach, na Ceszëńsczim Szląskù, w Małopòlsce i Wiôlgôpòlsce. W 1525 rokù Albrecht Hohenzollern przeprowadzył sekularyzacjã Ksążãcëch Prus, a lëterstwò stało sã państwową religią. Doprowadzył do przëdolmaczëniô i wëdaniô w 1553 rokù w pòlsczim jãzëkù Nowégò Testameńtu, w przëkładze Stanisława Murzynowsczégò^[3].

Lata 1918–1939

Historiô Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w RP naczinô sã pò I Swiatowi Wòjnie. Zabòrë, z jaczich pòwsta òdrodzonô Pòlskô, apartniłë sã religiowò. W òbrëmim pòlsczégò państwa nalazło sã kòl 900 000 ewanielików, mdącëch nôleżnikama różnëch Kòscołów.

Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w RP béł erbą Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w Pòlsczim Królestwie, jaczi dzejôł w rusczim zabòrze, i szląsczi superintendentury Kòscoła ewanielëcczégò w Aùstrie. Pò òdrodzenim RP w jegò òbrëmim nalazłë sã parafie z jinszëch partów kraju. Drãdżi robòtë sparłãczeniô i bùdacje sztruktur Kòscoła pòdjął sã pierszi generalny superintendent, ks. Juliusz Bursche. W 1936 w żëcé wszedł dekret Prezydenta Pòlsczi Repùbliczi z 25 smùtana 1936 rokù ò stosënkù Państwa do Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w RP^[4]. Zgódno z jegò nôdbama Kòscołã miôł prowadzëc Biskùp Kòscoła, administracyjną wëszëzną béł Kònsystorz, a ùstôwòdôwczą – Synod. Kòscół òstôł pòdzëlony na 10 diecezje, jaczé prowadzelë seniorowie. Ùstôw dôwôł téż gwarancjã bënową samostójnotã Kòscołowi i prawné spòdlé do jegò rozwiju. W midzëwòjnowim ùsadzony òstôł diakònat "Eben Ezer" w Dzãgelowie. Ùniwersytet Warszawsczi miôł stwòrzony Wëdzél Ewanielëcczi Teòlogie. Bëło 5 ewanielëcczich bòlëców, czile môlów òpieczi, rozwijôł sã diakònat "Tabita".

II swiatowô wòjna

II swiatowô wòjna bëła dlô lëtrów wiôldżim grzimã. Òb wòjnã zdżinãło kòl 30% dëchòwnëch i Biskùp Bursche. Wikszosc ksãdzów bëła w niewòlë, a majątk skònfiskòwóny. Béł zakôz prowadzeniô nôbòżeństw i kòscelnych czinnoscë pò pòlskù – aktiwnota ewanielików drasticzno spadła.

Lata 1945–1989

Pò wòjnie Kòscół nalôzł sã w dëcht nowi sytuacje. Dekret z 19 séwnika 1946 rokù^[5] scwierdzył, że Dekret Prezydenta z 1936 rokù wcyg mô mòc, leno zmienił sã terytorialny stón Kòscoła. Pózni, ùstôw z 4 lëpińca 1947 rokù^[6] włãcził do Kòscoła partë lëterstwa, jaczé przed wòjną bëłë samòstójné. W òbrëmim Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w PRL-u nalazłë sã zemie wparłãczoné do Pòlsczi pò wòjnie, le téż przedwòjnowé parafie ùnijnëch Kòscołów, Kòscoła Stôrolëtersczégò, Kòscoła Aùgsbùrsczégò i Helwecczégò Wëznaniô w Małopòlsce i Bracyni Mòrawsczi.

Naczął sã proces òrganizacje kòscołowi wëszëznë na nowò. W 1945 rokù w Łodze bëło zebranié żëjącëch pastorów, gdze wëbrónô òstôł ks. Jón Szeruda na timczasowégò zwiérzchnika Kòscoła. Miôł òn przédno starã zwòłac Synod Kòscoła, chtëren miôł wëbrac trwałé kòscołowé òrganë. Stało to sã 29 czerwińca 1950 rokù, czedë wëbróny òstôł Kònsystorz. Pòstãpny Synod, w 1951 rokù, wëbrôł ks. Karola Kòtulã na Biskùpa Kòscoła^[7].

Pò 1989 rokù

Ùstôw z 13 maja 1994 ò stosënkù Państwa do Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò zrechtowôł fónksnérowanié Kòscoła w Pòlsce^[8]. Pòwsta Diakòniô Kòscoła, jakô zajimô sã pòmôganim pòtrzëbùjącym. Kòscôł prowadzy môle òpieczi dlô dorosłëch w m.jin. Dzãgielowie, Kònstancinie-Jezornie, Wãgrowie czë Bielskù-Biôłi. W 1995 pòwstało Ewanielëcczé Wòjskòwé Dëszpasturstwò. Bënową sztrukturã Kòscoła rechtëje Główné Bënowé Prawò Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w Pòlsczi Repùblice z 26 rujana 1996 rokù^[9]. W łżëkwiace 1992 rokù w Bielskò-Biôłi pòwsta Wëdôwizna Aùgùstana, chtërnô wëdôwô ewanielëcką lëteraturã.

16 rujana 2021 rokù Synod Kòscoła zdecydowôł ò dopùszczenim białk do òrdynacje na ksãdzów pò diskùsje, jakô warała wiãcy jak 70 lat^[10]. W 1963 rokù absolwentkóm teòlogie dało mòżlëwòtã wprowadzenié w ùrzãd nôùczaniô kòscelnégò – dzãka temù katachetczi dôwałë nôùkã, òdprawiałë nôbòżeństwa i zajimałë sã dëszpasturską robòtą w parafiach. Òd 1999 rokù białczi w Kòscele Ewanielëckò-Aùgsbùrsczim w Pòlsce mògłë bëc dëchòwnyma w pòsłëdze diakòna, nie mògłë równak samòstójno prowadzëc parafie. W 2008 rokù Synodalnô Kòmisjô Teòlogie i Kònfesje scwierdzëła, że ni ma zôwadów w białczëné òrdynacje na ksãdzów. Ùchwôlënk ò dopùszczenim białk do òrdynacje wszedł w żëcé 1 stëcznika 2022 rokù, a 7 maja 2022 rokù w Kòscele Swiãti Trójcë w Warszawie miała plac pierszô òrdynacjô białk na ksãdzów. Dzewiãc diakónek òstało tedë ksãdzama: Halina Radacz, Małgorzata Gaś, Karina Chwastek-Kamieniorz, Beata Janota, Katarzyna Kowalska, Wiktoria Matloch, Katarzyna Rudkowska, Izabela Sikora i Marta Zachraj-Mikołajczyk^[11].

Wëszëznë Kòscoła

Synod Kòscoła – nôwëższô wëszëzna Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w RP. Przëjimô kòscelné prawò, wëbiérô biskùpa Kòscoła, kònsystorza i synodalną radzëznã. Òd 22 łżëkwiata 2017 rokù przédnikã Synodu je ks. Adóm Malina.
Kònsystorz Kòscoła – przédnô administracyjnô wëszëzna Kòscoła, wëkònawczi òrgan Synodu. Twòrzi gò biskùp Kòscoła (jakno przédnik), wiceprzédnik, trzech dëchòwnëch rôdców i trzech swiécczich.
Biskùp Kòscoła – dëchòwny zwiérzchnik Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w RP. Wëbieróny przez Synod na 10 lat z mòzlëwòtą reelekcje. Òd stëcznika 2010 rokù Biskùpã Kòscoła je ks. Jerzi Samiec.
Synodalnô Radzëzna – twòrzi ją przédnik synodu i dwùch swiécczich rôdców. Òbczas sesje radzëzna je prezydium synodu.
Kònferencjô Biskùpów Kòscoła – twòrzi ją Biskùp Kòscoła, diecezjalni biskùpowie i ewanielëcczi wòjskòwi biskùp. Je òrganã dorôdczim.

Biskùpòwie Kòscoła

1904–1942
ks. dr Juliusz Bursche
1945–1951
ks. prof. Jón Szeruda (p.ò.)
1951–1959
ks. dr Karol Kòtula
1959–1975
ks. prof. Andrzéj Wantuła
1975–1991
ks. dr Janusz Narzyńsczi
1991–2001
ks. dr Jón Szarek
2001–2010
ks. Janusz Jagucczi
od 2010
ks. Jerzi Samiec

Òbaczë téż

Przëpisë

↑ Cierpiał-Wolan M., Mały Rocznik Statystyczny Polski 2025, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2025, s. 106.
↑ Julian Bukowski, Dzieje reformacyi w Polsce od wejścia jej do Polski aż do jej upadku. T. 1, Początki i terytoryalne rozprzestrzenienie się reformacyi, 1883, s. 490.
↑ Tadeusz Sznajderski. Reformacja i polskie przekłady Biblii. „Zagadnienia Rodzajów Literackich”. vol. LX z. 4 (2017). s. 71–83.
↑ Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz.U. 1936 nr 88 poz. 613).
↑ Dekret z dnia 19 września 1946 r. o zmianie dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz.U. 1946 nr 54 poz. 304).
↑ Ustawa z dnia 4 lipca 1947 r. w sprawie zmiany dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz.U. 1947 nr 52 poz. 272).
↑ Łukasz Barański, Kościół ewangelicki w dziejach Polski, [w:], Luterański katechizm dla dorosłych, B. Giemza i M. Hintz (red)., Dzięgielów 2017.
↑ Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 lutego 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz.U. 2023 poz. 509).
↑ Zasadnicze Prawo Wewnętrzne Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 26 października 1996 r., luteranie.pl, 26 rujana 1996.
↑ Synod zagłosował za ordynacją kobiet na księży, luteranie.pl, 16 rujana 2021.
↑ Wszystko ma swój czas. Ordynacja dziewięciu diakonek w kościele Świętej Trójcy w Warszawie., luteranie.pl, 7 maja 2022.

Bùtnowé pòwrózczi

Commons: Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w Pòlsczi Repùblice – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

[1] Cierpiał-Wolan M., Mały Rocznik Statystyczny Polski 2025, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2025, s. 106.

[2] Julian Bukowski, Dzieje reformacyi w Polsce od wejścia jej do Polski aż do jej upadku. T. 1, Początki i terytoryalne rozprzestrzenienie się reformacyi, 1883, s. 490.

[3] Tadeusz Sznajderski. Reformacja i polskie przekłady Biblii. „Zagadnienia Rodzajów Literackich”. vol. LX z. 4 (2017). s. 71–83.

[4] Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz.U. 1936 nr 88 poz. 613).

[5] Dekret z dnia 19 września 1946 r. o zmianie dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz.U. 1946 nr 54 poz. 304).

[6] Ustawa z dnia 4 lipca 1947 r. w sprawie zmiany dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz.U. 1947 nr 52 poz. 272).

[7] Łukasz Barański, Kościół ewangelicki w dziejach Polski, [w:], Luterański katechizm dla dorosłych, B. Giemza i M. Hintz (red)., Dzięgielów 2017.

[8] Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 lutego 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz.U. 2023 poz. 509).

[9] Zasadnicze Prawo Wewnętrzne Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 26 października 1996 r., luteranie.pl, 26 rujana 1996.

[10] Synod zagłosował za ordynacją kobiet na księży, luteranie.pl, 16 rujana 2021.

[11] Wszystko ma swój czas. Ordynacja dziewięciu diakonek w kościele Świętej Trójcy w Warszawie., luteranie.pl, 7 maja 2022.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]