Przejdź do zawartości

Kòlumbiô

Edituj pòwrózczi
Ze starnë Wikipedia
Kòlumbiô
Colombia
Himn: Himno Nacional de la República de Colombia
Kòlumbiô na karce
Òficjalny jãzëkszpańsczi
StolëcaBògòta
Fòrma państwarepùblika
PrezydeńtAbelardo de la Espriella
Data ùsadzeniô20 lëpińca 1810
Wiéchrzëzna1 138 910 km²
Lëdztwò (2026)53,936,226[1]
DëtkKòlumbiô peso (COP)
Czasowô conaUTC +57
Kòd ISO 3166CO
Internet.co
Aùtowi kòdCO
Telefón57

Kòlumbiô[2] (szp. Colombia), Repùblika Kolumbie (szp. República de Colombia) – krôj w Pôłniowi Americe, pòłożony nad Karajibsczim Mòrzã a Mirnym Òceanã. Grańczë z Brazylią (1,790 km), Ekwadórã (708 km), Panamą (339 km), Peru (1,494 km), a téż Wenezuelską (2,341 km).[3] Stolëcą a nôwikszim gardã kraju je Bògòta.[4]

Kòlumbiô mô pòwiérzchniã 1 138 910 km², co czëni ją jednym z nôwikszich krajów Pôłniowi Americzi.[5] W 2026 rokù krôj rechùje kòl 53 mln mieszkańców.[6] Je republiką, a ji ùrzãdowim jãzëkã je szpańsczi.[7]

Geògrafiô

[edicëjô | edituj kòd]

Kòlumbiô leżi w nordowò-zôpôdnym parce Pôłniowi Americe. Je jedurnym krajã kòntinentu mający ùbrzég równo nad Karajibsczim Mòrzã, jak i Mirnym Òceanã.[8]

Przez zôpôdny part kraju przebiégô trzë przédné pasma Andów: Cordillera Occidental, Cordillera Central i Cordillera Oriental. Na pòrénk òd Andów rozcygô sã szerokô niżawa Llanos, za to na pôłniowim-pòrénkù je part Amazonie.[9]

Historiô

[edicëjô | edituj kòd]

Przedkòlonialné czasë

[edicëjô | edituj kòd]

Przed doturzenim Eùropejczików zemie dzysôdniowi Kòlumbie zamieszkiwałë wielné lëdë a spòlëznë. Jedną z nôwôżniészich bëła kùltura Muiska, jaczi ji przedstawicele zamieszkiwalë òkòlé dzysôdniowi Bògòtë. Bògaté tradicje a zwëczi Muiska mògłë przëczënic do pòwstaniô eùropejsczich pòwiôstków ò El Dorado.

Szpańskô Kòlonizacjô

[edicëjô | edituj kòd]

W 1499 rokù na zemie dzysôdniowi Kòlumbie doturzëlë pierszi szpańsczi kònkwistadórzë. W XVI stalatégò wikszosc tëch zemiów òsta pòdbitô a òpanowóna przez Szpańskã. W 1717 ùsadzono Wicekrólestwò Nowi Granadë, jakô òbjimała midzë jinszima òbéńdã dzysôdniowi Kòlumbie òrôz jinszé teritoria nordowò-zôpôdnégò partu Pôłniowi Americzi.

Biôtka ò samòstójnosc

[edicëjô | edituj kòd]

Na zôczątkù XIX stalatégò w szpańsczich kòloniach w Pôłniowi Americe pòczãłë sã rozwijac samòstójnowé rësznotë. W 1810 rokù w Bògòce doszło do wëdarzeniów, jaczé pòczãłë proces ùniezanôleżniégò Nowi Grenadë òd Szpańsczi. 20 lëpińca 1810 rokù je aktualno òbchòdzony jakno Dzéń Samòstójnoscë Kòlumbie.[10]

Jedną z nôwôżniészich pòstaców biôtczi ò samòstójnosc béł Simón Bolívar. Dowòdzoné przez niegò wòjska dobëłë szpańsczi dôdżi, a dobëcé biôtczi pòd Boyacá w 1819 òdemkło dargã do samòstójnoscë.[11]

Kôrta

[edicëjô | edituj kòd]

Przëpisë

[edicëjô | edituj kòd]
  1. ↑ Colombia Population (2026) [online], Worldometer [dost. 2026-05-15] (ang.).
  2. ↑ "" [-#page= „”]PDF, [w:] Biuletin Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka (2007), Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié, Gduńsk 2007, s. 42.
  3. ↑ Kòlumbiô w „The World Factbook”
  4. ↑ Colombia – The World Factbook [online], The World Factbook [dost. 2026-08-01] (ang.).
  5. ↑ Colombia – The World Factbook [online], The World Factbook [dost. 2026-08-01] (ang.).
  6. ↑ Colombia Population (2026) [online], Worldometer [dost. 2026-05-15] (ang.).
  7. ↑ Constitución Política de la República de Colombia, art. 1 i 10 [online], Senado de la República de Colombia [dost. 2026-08-01] (szp.).
  8. ↑ Colombia – The World Factbook [online], The World Factbook [dost. 2026-08-01] (ang.).
  9. ↑ Colombia – The World Factbook [online], The World Factbook [dost. 2026-08-01] (ang.).
  10. ↑ Independencia de Colombia: ¿por qué se festeja cada 20 de julio y cómo fue el proceso de liberación? [online], El País, 19.07.2025 (szp.).
  11. ↑ Independencia de Colombia: ¿por qué se festeja cada 20 de julio y cómo fue el proceso de liberación? [online], El País, 19.07.2025 (szp.).

Bùtnowé lënczi

[edicëjô | edituj kòd]

Commons: Kòlumbiô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

Państwa i teritoria w Nordowi, Westrzédny i Pôłniowi Americe
Nordowô Amerika | Kanada | Zjednóné Kraje Americzi | Grenlandiô | Bermudë (Wiôlgô Britaniô) | Saint-Pierre ë Miquelon (Francjô)
Westrzédnô Amerika | Belize | Gwatemala | Honduras | Kòstarika | Meksyk | Nikaragùa | Panama | Salwadór
Karajibë | Antigùa i Barbùda | Bahamë | Barbados | Dóminika | Dóminikańskô Repùblika | Grenada | Hajiti | Jamajka | Kùba | Pòrtorikò (USA) | Saint Kitts i Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent i Grenadinë
Pôłniowô Amerika | Argentina | Bòliwiô | Brazyliô | Chile | Ekwadór | Gùjana | Kòlumbiô | Paragwaj | Peru | Surinam | Trinidad ë Tobagò | Ùrugwaj | Wenezuela
Zanôléżné teritoria: | Francjô: Gwadelupa, Martinika, Saint-Martin| Néderlandzkô: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten | Wiôlgô Britaniô: Anguilla, B. Dzewiczé Òstrowë, Kajmanë, Montserrat | USA: Dzewiczé Òstrowë


To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.
Zdrój: "https://csb.wikipedia.org/w/index.php?title=Kòlumbiô&oldid=210616"