Grenlandiô
 | |
| Òficjalny jãzëk | grenlandzczi |
| Stolëca | Nuuk |
| Fòrma państwa | mònarchiô |
| Mònarcha | Fridrik X |
| Wësoczi kòmisôrz | Julie Præst Wilche |
| Premiéra | Jens-Frederik Nielsen |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 2.166.086 km² 81.7% |
| Lëdztwò (2018) | 55.877 |
| Dëtk | duńskô kòróna (DKK) |
| Czasowô cona | UTC +0 do +4 |
| Nôrodné swiãto | 21 czerwińca |
| Kòd ISO 3166 | GL, GRL |
| Internet | .gl |
| Telefón | +299 |
Grenlandiô (gren. Kalaallit Nunaat [kalaːɬːitnʉnaːt], duń. Grønland [ˈkʁɶnˌlænˀ]) – aùtonomiczné teritorium Królestwa Duńsczi[1][2] a nôwikszi òd trzech partów (dwa pòòstałé partë to włôscëwô Duńskô a Farersczé Òstrowë) królestwa pòd wzglãdã pòwiérzchnie. Òbëwatele Grenlandie są òbëwatelama Duńsczi. Są tej òbëwatelama Eùropejsczi Ùnie, nimò że sama Grenlandiô nie je dzélã EÙ. Je to nôwikszi òstrów swiata ë leżi midzë Arkticznym a Atlanticczim Òceanã, na pòrénk òd Kanadijsczégò Arkticznégò Archipelagù. Na distansu 1,2 kilometra dzeli grańcã na òstrowie Hans z Kanadą. Stolëcą a nôwikszim gardã Grenlandie je Nuùk[3]. Òstrów Kaffeklubben niedalek nordowégò sztrądu je nôbarżi wësenionym na nordã pónktã sëchégò lądu. Pòd wzglãdã gòspòdarczi, Grenlandiô je ùzależnionô òd òpatrzeniô a domòcë z Duńsczi, chtërno wënosëło strzédno 5,4 miliarda kòrónów (€724 million) roczno w cządze 2019–2023, skłôdającë sã na wicy jak 20% KPB ne teritorium[4].
Historiô
[edicëjô | edituj kòd]Grenlandiô geògraficzno leżi w Nordowi Americe, bëła ale pòliticzno a kùlturowò sparłãczonô z Królestwã Norwesczi òd 986 do wczasnégò XV stalatégò. Òd XVIII wiekù, pò pòwstanim pòspólnégò Królestwa Duńsczi ë Norwesczi a założenim sedlëszcza Nuùk, Grenlandiô zaczã bëc parłãczonô z Duńską.[5] Grenlandiô bëła cządowò zamieszkiwónô conômni przez òstatné 4500 lat przez arkticzné lëdë, jaczich przódkòwie migrowelë tam z terenów dzysdniowi Kanadë[6][7]. Norwesczi Wikingòwie zasedlëlë niezamieszkóny pôłniowi dzél Grenlandie w X wiekù (pò zasedlenim Islandie), a jichny òtrokòwie żëlë na òstrowie jaż do kùńca XV stalatégò. Prawie w tim czasu Pòrtugalczicë próbòwelë nalezc nordowi tur do Azje, co doprowadzëło do pòwstaniô nôwczasniészich kôrtów sztrądu òstrowù. W XVII wiekù, duńskò-norwesczi òdkriwcë zôs doprzëszlë do Grenlandie, dze doznalë sã, co jich dôwné sedlëszcza òpùstoszałë a znowa permanentno sã tam òsedlëlë.
Czej w 1814 rokù Duńskô a Norweskô sã rozdzelëłë, Grenlandiô òsta przekôzónô duńsczi kòrónie. Kònstitucjô Duńsczi z 1953 rokù skùńczëła z kòlonijnym sztatusã Grenlandie, włączającë jã dëcht do duńsczégò państwa. W referendum w sprawie samòrządnoscë Grenlandie z 1978 rokù Daniô zagwësniła Grenlandie aùtonomiã. W referendum z 2008 rokù Grenlandczicë zawelowelë za przeniesenim dzéla kómpetencjów z duńsczégò na grenlandzczi parlament.[8] Dzysdnia duńskô wëszëzna zachòwùje kòntrolã nad òbëwatelstwã, mònetarną pòlitiką, bezpiekã a bùtnowima sprawama. Grenlandiô je òsoblëwie wôżnô strategiczno dlô Duńsczi, NATO a ÙE przez wzgląd na bòkadosc mineralnëch sërowinów zataconëch na òstrowie pòd wiôrsztą pòmale topniejącégò (za sprawą zmianów klimatu) lodu. Òd 2025 rokù Zjednóné Kraje Americzi zaczãłë grozëc aneksją Grenlandie, co wëwòłało krizys[9][10][11].
Lëdztwò
[edicëjô | edituj kòd]Wikszosc mieszkańców Grenlandie to Inujicë[12]. Pòpùlacjô je skùpionô przédno na zudwestowim sztrądze, na co cësk mają klimaticzné a geògraficzné dzejniczi – néga wëspë je rzôdkò zamieszkónô. Grenlandiô je spòlëznowò progresywnô, tak jak i metropòlitalnô Duńskô; edukacjô a służba zdrowiégò są darmôk, a prawa LGBT+ na Grenlandie słëchają jednym òd nôszerszich na swiece[13]. 67% sztrómù pòchôdô z òdnôwialny energie, przédno wòdny energie[14].
Galeriô
[edicëjô | edituj kòd]
Topografiô Grenlandie
Dzecë w szkòle
Bala na Grenlandie
Sermiligaaq, jedna òd wicy jak 60 òsadów na Grenlandie
.jpg)
Òbaczë téż
[edicëjô | edituj kòd]Przëpisë
[edicëjô | edituj kòd]- ↑ "Greenland: The world's largest island". Minysterstwò Bùtnowëch Sprawów Duńsczi. Zarchiw. 20.12.2023.
- ↑ "Greenland". International Cooperation and Development. Eùropejskô Kòmisjô, 3.06.2013 r. Zarchiw. 16.09.2014 r.
- ↑ "Greenland". The World Factbook. CIA. Zarchiw. 9.01.2021 r.
- ↑ "Pressure on Greenland for more Danish aid, U.S. presence". Financial Mirror. 20.01.2025 r. Przëstãp z 13.01.2026 r.
- ↑ Brown, Dale Mackenzie (28.02.2000 r.) "The Fate of Greenland's Vikings". Archaeology. Archaeological Institute of America. Zarchiw. 11.01.2011 r.
- ↑ "Saqqaq-kulturen kronologi". Nôrodné Mùzeùm Duńsczi. Zarchiw. 7.12.2013 r.
- ↑ Saillard J, Forster P, Lynnerup N, Bandelt HJ, Nørby S (2000). "mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion". American Journal of Human Genetics. 67(3): 718–26. doi:10.1086/303038. ISSN 0002-9297. PMC 1287530. PMID 10924403.
- ↑ Greenland in Figures 2012. Grønlands Statistik. ISBN 978-87-986787-6-2. ISSN 1602-5709.
- ↑ https://mojestrone.com/artykul/chca-amerikanie-wzyc-n2204492
- ↑ https://mojestrone.com/artykul/nieszmaczn-szprt-n2209272
- ↑ https://mojestrone.com/artykul/raprt-miszznow-n1503197
- ↑ Mcghee, Robert (3.04.2015 r.) "Thule Culture". Canadian Encyclopedia. Historica Canada. Zarchiw. 20.11.2015 r.
- ↑ https://mojestrone.com/artykul/premirka-dunsczi-przeprosla-n2043755
- ↑ "Vedvarende energi". Nukissiorfiit. Zarchiw. 10.06.2024 r.
Bùtnowé lënczi
[edicëjô | edituj kòd]
Commons: Grenlandiô – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons