Dinozaùrë

Dinozaùrë (Dinosauria) – klad zaùropsydów, chtëren wëapartnił sã òkòło 233–231 milionów lat temù w Karnikù (Górny Trias)^[1]. W erze Mezozoikù bëłë przédną grëpą lądowëch krzélôków ë dominowałë ekòsystemë wszëtczich kòntinentów^[2]. Pò krédowim wëmiéranim (greńca Kréda-Paleògen), chtërno nastąpiło òk. 66 milionów lat temù^[3], jedurną ewòlucyjną wietwią dinozaùrów, jakô przedërchała do dzysdnia, są ptôchë (wietew teropòdów)^[4]. Wëkazëją baro wiôldżé zróżnicowanié pòd wzglãdã ôrtów òdżëwianiô, pòrëszaniô sã, wiôlgòscë ë bùdowë cała.

Etimòlogiô ë historiô badérowań nad dinozaùrama

Pòzwa Dinozaùrë pòchôdô z gréczi, òd sparłączëniô słów δεινός (straszny) ë σαῦρος (wieszczórka) ë òstała òna zabédowónô przez britijsczégò anatoma Richarda Owena w dokazu opùblikowónym w 1842 rokù (a przedstôwiónym w 1841)^[5]. Nimò tegò badérowania nad nańdowanyma skamieniałima kòscama zaczãłë sã rëchli – za jich zôczątk ùchòdzy òpisanié fragmentu kòscë Megalozaùra w rokù 1677 przez profesora chemii Roberta Plota w dokazu The Natural History of Oxford-shire, chòc òstała òna na zaczątku zaklasyfikòwónô jakno kòsc słonia^[6]. Dopiérze w 1824 britijsczi geòlog ë anglikańsczi dëchòwny William Buckland òpisôł ë pòzwôł Megalozaùra na spòdlim skamieniałosców z Oxfordshire^[7]. Rok pózdni britijsczi dochtór ë geòlog Gideon Mantell razã z białką òpùblikòwalë swój dokôz na témã Igùanodona^[8]. Dokazë Bucklanda ë Mantellów zwëskałë zainteresowanié francësczégò biologa i badorza Georges'a Cuviera, chtëren ùchòdzy za òjca paleòntologii. W tim czasu paleòntologòwie wëzwëskiwalë robòtã Mary Anning, chtërna nańdowała skamieniałoscë jakno stałi zdrój dochòdu. Paleòntologiô zaczãła sã rozkòscérzac na cawny swiat w 1858, czedë to William Parker Foulke nalôzł w Sztécach prawie kòmpletny szkelet Hadrozaùra^[9]. Tedë téż témą zainteresowalë sã amerikańsczi paleòntologòwie Edward Drinker Cope ë Othniel Charles Marsh, co dało pòczątk tpzw. wòjnie ò kòscë (ang. Bone Wars) – wëscygòwi ò nalézenié jak nôwikszi lëczbë skamieniałosców. W 1861 w miemiecczim Langenaltheim òstôł òdrkrëti Archeòpteriks, dinozaùr z pózdny Jurë, chtëren je dosc bliskò sparłãczóny z ptôchama, co rozrzeszëło wëzgôdkã pòchôdaniô ptôchów. W òkòlim òbadwùch swiatowëch wòjnów béł felënk zainteresowaniô dinozaùrama. Impas przëłómôł amerikańsczi ùczałi John Ostrom, chtëren w 1969 rokù òpisôł Deinonycha, przedstôwiającë gò jakno cepłokrëwisté, chùtczé zwiérzã z wësoczim mëtabòlizmã^[10]. To òdkrëcé dało pòczątk tpzw. renesansowi dinozaùrów (ang. Dinosaur renaissance), zwiãkszająco ùdzél nôùczi ò dinozaùrach w akademicczim swiece ë w pòp-kùlturze^[11].

Klasyfikacjô

Tradycyjny pòdzél dinozaùrów je òpiarti sã na bùdowie rosochë (badérowania Harry'ego Seeleya z 1887 rokù)^[12]:

rząd Saurischia (Gadzorososzné)
- pòdrząd Sauropodomorpha (Zaùropòdomòrfë)
- pòdrząd Theropoda (Teropòdë – w tim wëspółczasné ptôchë)
rząd Ornithischia (Ptôszorososzné)
- pòdrząd Thyreophora (Tireòpòdë)
- klad Cerapoda (Cerapòdë)
  - infrarząd Ornithopoda (Òrnitopòdë)
  - infrarząd Marginocephalia (Marginocefale)

W mòderny paleòntologii òd 2017 rokù biwô diskùtowónô alternatiwnô hipòteza Ornithoscelida, jakô parłãczy teropòdë i ptôszorososzné w jeden klad, òstawiającë zaùropòdomòrfë w bòczny lënie^[13].

**Różnica w bùdowie kòscë miednicë midzë Gadzorososznyma a Ptôszorososznyma**

Rososzné kòscë ptôszorososznëch dinozaùrów	Rososzné kòscë gadzorososznëch dinozaùrów

Przëpisë

↑ Langer, M. C., Ezcurra, M. D., Bittencourt, J. S., Novas, F. E., The origin and early evolution of dinosaurs w: Biological Reviews, 85(1), 2010, s. 55-110. DOI: 10.1111/j.1469-185X.2009.00094.x
↑ Weishampel, D. B., Dodson, P., Osmólska, H., The Dinosauria (2nd ed.), University of California Press, 2004. ISBN 978-0-520-24209-8
↑ Gradstein, F. M., Ogg, J. G., Schmitz, M. D., The Geologic Time Scale 2012, Elsevier, 2012. ISBN 978-0-444-59425-9
↑ Padian, K., Chiappe, L. M., The origin of birds and their flight w: Scientific American, 278(2), 1998, s. 38–47. DOI: 10.1038/scientificamerican0298-38
↑ Owen, R., Report on British Fossil Reptiles. Part II w: Report of the British Association for the Advancement of Science, 11, 1842, s. 60–204.
↑ Plot, R., The Natural History of Oxford-shire, Being an Essay toward the Natural History of England, Oxford, 1677.
↑ Buckland, W., Notice on the Megalosaurus or great Fossil Lizard of Stonesfield w: Transactions of the Geological Society of London, 2(1), 1824, s. 390–396. DOI: 10.1144/transgslb.1.2.390
↑ Mantell, G., Notice on the Iguanodon, a newly discovered fossil reptile, from the sandstone of Tilgate forest, in Sussex w: Philosophical Transactions of the Royal Society, 115, 1825, s. 179–186. DOI: 10.1098/rstl.1825.0010
↑ Foulke, W. P., Statement concerning fossils from Haddonfield w: Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia, 10, 1858, s. 213–215.
↑ Ostrom, J. H., Osteology of Deinonychus antirrhopus, an unusual theropod from the Lower Cretaceous of Montana w: Peabody Museum of Natural History Bulletin, 30, 1969, s. 1–165.
↑ Bakker, R. T., Dinosaur renaissance w: Scientific American, 232(4), 1975, s. 58–78. DOI: 10.1038/scientificamerican0475-58
↑ Seeley, H. G., On the classification of the fossil animals commonly named Dinosauria w: Proceedings of the Royal Society of London, 43, 1888, s. 165–171. DOI: 10.1098/rspl.1887.0117
↑ Baron, M. G., Norman, D. B., Barrett, P. M., A new hypothesis of dinosaur relationships and early dinosaur evolution w: Nature, 543, 2017, s. 501–506. DOI: 10.1038/nature21700

Bùtnowé lënczi

Commons: Dinozaùrë – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

[1] Langer, M. C., Ezcurra, M. D., Bittencourt, J. S., Novas, F. E., The origin and early evolution of dinosaurs w: Biological Reviews, 85(1), 2010, s. 55-110. DOI: 10.1111/j.1469-185X.2009.00094.x

[2] Weishampel, D. B., Dodson, P., Osmólska, H., The Dinosauria (2nd ed.), University of California Press, 2004. ISBN 978-0-520-24209-8

[3] Gradstein, F. M., Ogg, J. G., Schmitz, M. D., The Geologic Time Scale 2012, Elsevier, 2012. ISBN 978-0-444-59425-9

[4] Padian, K., Chiappe, L. M., The origin of birds and their flight w: Scientific American, 278(2), 1998, s. 38–47. DOI: 10.1038/scientificamerican0298-38

[5] Owen, R., Report on British Fossil Reptiles. Part II w: Report of the British Association for the Advancement of Science, 11, 1842, s. 60–204.

[6] Plot, R., The Natural History of Oxford-shire, Being an Essay toward the Natural History of England, Oxford, 1677.

[7] Buckland, W., Notice on the Megalosaurus or great Fossil Lizard of Stonesfield w: Transactions of the Geological Society of London, 2(1), 1824, s. 390–396. DOI: 10.1144/transgslb.1.2.390

[8] Mantell, G., Notice on the Iguanodon, a newly discovered fossil reptile, from the sandstone of Tilgate forest, in Sussex w: Philosophical Transactions of the Royal Society, 115, 1825, s. 179–186. DOI: 10.1098/rstl.1825.0010

[9] Foulke, W. P., Statement concerning fossils from Haddonfield w: Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia, 10, 1858, s. 213–215.

[10] Ostrom, J. H., Osteology of Deinonychus antirrhopus, an unusual theropod from the Lower Cretaceous of Montana w: Peabody Museum of Natural History Bulletin, 30, 1969, s. 1–165.

[11] Bakker, R. T., Dinosaur renaissance w: Scientific American, 232(4), 1975, s. 58–78. DOI: 10.1038/scientificamerican0475-58

[12] Seeley, H. G., On the classification of the fossil animals commonly named Dinosauria w: Proceedings of the Royal Society of London, 43, 1888, s. 165–171. DOI: 10.1098/rspl.1887.0117

[13] Baron, M. G., Norman, D. B., Barrett, P. M., A new hypothesis of dinosaur relationships and early dinosaur evolution w: Nature, 543, 2017, s. 501–506. DOI: 10.1038/nature21700

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]