Przejdź do zawartości

Dżez

Ze starnë Wikipedia
Dżez
Òdjimk
Òdjimk
Infòrmacje
Lata rozwiju kùńc XIX w. – pòczątk XX w. – do dzys
Plac pòwstaniô Zjednóné Stanë Americzi (Nowi Òrlean)
Zrzeszoné ôrtë blues, ragtime, spirituals, marszowô mùzyka
Instrumentë saksofón, trąbka, pùzón, klarnet, fòrtepión, kòntrabas, perkùsjô, gitara, wòkal
Zortë swing, bebop, cool jazz, hard bop, free jazz, jazz fusion, smooth jazz, acid jazz, latin jazz, jazz funk, avant-garde jazz, soul jazz, gypsy jazz
Artiscë
Louis Armstrong, Duke Ellington, Miles Davis, John Coltrane, Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Thelonious Monk, Ella Fitzgerald, Billie Holiday, Count Basie, Benny Goodman, Charles Mingus, Herbie Hancock, Dave Brubeck, Chet Baker, Sun Ra
Ùsôdzk „Pushing The Pianist Down The Stairs” jakno przëkłôd swingù – jedny òd nôpòpùlarniészich òdmianów dżezu

Dżez (an. jazz) – żoch terôczasny mùzyczi pòwstałi w Zjednónëch Stanach, ùsztôłcony na przełómanim XIX i XX wiekù z elementów bluesa, ragtime’ù, spirituals, work songs i marszowò-tuńcowëch tradicjów, òsoblëwie w strzodowiszczu afroamerikanów mieszkającëch w Nowim Òrleanie[1][2][3]. Jegò spòdlim je pòłączenié improwizacje, synkòpòwónégò ritmù, swingòwaniégò, indiwidualnégò brzëmieniô wëkònôwców, pòlifòniczny karnowi grë a harmóniczi wëchôdający dzélã z eùropejsczi tradicje[4][2][3].

Dżez òd zôczątkù béł mùzyką sztilisticzno zmienną: òd archajicznégò nowòòrleańsczégò dżezu, dixielandu i chicagòwsczégò sztilu, przez swing i big-bandowi dżez, pò bebop, cool jazz, hard bop, free jazz, mòdalny dżez, jazz-rock/fusion, third stream, bossa novã i jiné òdmianë łączącé dżez z pòpùlarną mùzyką, latinoską, awangardową abò artisticzną mùzyką[1][4][2][3]. W rozwiju dżezu wôżné bëłë wëmienioné òstrzódczi i cządë: Nowi Òrlean, Chicago, Nowi Jork i Kansas City, a pózni rozkòscérzenie sã dżezu w Eùropie a jegò dalszé przesztôłcenia pò II swiatowi wòjnie[1][2][3].

Tipicznym dżezowim instrumentóm słëchają dãté instrumentë – trąbka, pùzón, klarnet i saksofón – a ritmicznô sekcjô z fòrtepianã, kòntrabasã abò basową gitarą, gitarą, trądlama i tej-sej bandżo; w różnëch òdmianach nen skłôd biwôł rozszérzwióny abò mòdifikòwóny[1][4][2]. Wòkalnô wiôrszta w dżezu nie je kòniecznô, ale wëstãpùje w dżezowëch piesniach, bluesu, spirituals, sztandardach a w technikach taczich jak scat, w chtërnëch głos biwô traktowóny instrumentalno[1][4][3].

Òb XX wiek dżez przeszedł drogã òd ùżëtkòwi, tuńcowi i pòpùlarny mùzyczi do jedny òd nôwôżniészich fòrmów artisticzny mùzyczi, zachòwùjącë równoczasno sëlną zrzesz z wëkònôwczą praktiką, improwizacją i indiwidualnym sztilã mùzyków[1][4][2][3].

Etimòlogiô pòchwôtu „dżez” nie je gwësnô. No słowò bëło ze zaczątkù zapisowóné na różné ôrtë („jass”, „jas”, „jazz”). Jednym òd nôwczasniészich ùdokùmentowónëch ùżëców terminu w òdniesenim do mùzyczi béł 1915 rok w Chicaho, dze słowò „jazz” ùżiwóné bëło wedle nowégò, welech tuńcowégò i pòpùlarnégò sztilu. Niedługò pózni miono ùgruńtowało sã w kùlturze[3].

Do nôpòpùlarniészich dżezowëch artistów nôleżą: Louis Armstrong, Duke Ellington, Ella Fitzgerald, Miles Davis, John Coltrane, w Pòlsce: Krësztof Kòmeda, Andrzéj Trzaskòwsczi, Michôł Ùrbaniôk, Tomôsz Stańkò, Ùrszula Dudzôk, a na Kaszëbach: Grażina Łobaszewskô, Paùel Ruszkòwsczi, Almost Jazz Group, Òlo Walicczi.

Przëpisë

[edicëjô | edituj kòd]
  1. 1 2 3 4 5 6 Andrzej Chodkowski (red.): Encyklopedia muzyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 401–403. ISBN 83-01-13410-0. pòl..
  2. 1 2 3 4 5 6 Janusz Ekiert: Bliżej muzyki: encyklopedia. Warszawa: Muza SA, 2006, s. 212–219. ISBN 978-83-7200-087-3. pòl..
  3. 1 2 3 4 5 6 7 jazz. Encyclopædia Britannica, 2026-05-06. [przëstãp 2026-05-20]. an..
  4. 1 2 3 4 5 Roman Kowal: Bartłomiej Kaczorowski (prz. red.), Sławomir Żurawski (red.): Muzyka. Encyklopedia PWN. Kompozytorzy i wykonawcy, prądy i kierunki, dzieła. Warszawa: PWN, 2007, s. 356–362. ISBN 978-83-01-15229-1. pòl..

Bùtnowé pòwrózczi

[edicëjô | edituj kòd]