Chińskô Lëdowô Repùblika

Chińskô Lëdowô Repùblika 中华人民共和国
Fana	Herb
Himn: 义勇军进行曲 (Marsz chãtnych)

Òficjalny jãzëk	chińsczi
Stolëca	Pekin
Fòrma państwa	repùblika
Prowôdnik	Xi Jinping
Premiéra	Li Qiang
Wiéchrzëzna % wòdë	9.596.960 km² 2,82%
Lëdztwò (2021)	1 411 778 724
Dëtk	yuan (CNY, ¥)
Czasowô cona	UTC +8
Nôrodné swiãto	1 pazdzérznika
Kòd ISO 3166	CN
Internet	.cn
Telefón	86

Chińskô Lëdowô Repùblika, Chinë je państwã w pòrénkòwi Azëji. Stolecznym gardã je Pekin.

Historiô

Chinë to jedna z nôstarszich cywilizacëji na swiece. Zaczãło sã ok. III tësąclata p.n.e., jak tam bëło wiele państwów i dinastëjów. W III stalata przed Christusã czezer Qin Shi Huang stwòrzëł jedno państwò chińsczé i zaczął bùdowac wiôlgô scanã^[1].

W V stalata pòwstaje Kònfucjanizm, chińsczi religijno-filozoficzny systema, chtërnego zôczątkował Kònfucjusz a chtërën skłôda sã z piãcu głównych cnót: dobrocë (仁, Ren), prawosci (義, Yi), przyzwoitosci lub zwëku (禮, Li), mądrosci (智, Zhi) i wiernosci (信, Xin)^[2].

Pòtemù Chinë przechôdzëłe różné dinastëje, midze innymi: Han (206 p.n.e. – 220 n.e.^[3]), Tang (618–907^[4]), Song (960–1279^[5]), mòngolskô dinastëjô Yuan (1279–1368)^[6], Ming (1368–1644)^[7] i Qing (1644–1912), w jich czasach bëł rozwòj, wynalazczi, np. drëk (VII-VIII stalat^[8]), pich (IX stalat^[9]) czy kòmpas (IV stalat p.n.e.^[10]) a téż rozszérzenié grańc państwa.

W XIX wëkù Chinë bëłë òsłabioné, stracëłë wiele teritoriów i mioły dôwac prawa cudzym państwom. W 1911 z przëczënë rewolucëji òstała òbalonô slédnô dinastëjô, dinastëjô Qing i powstałó Chińskô Repùblika^[11]. 7 lëpińca 1937 Japòńskô zaatakòwałô Chinë czim zaczãłô II swiatowô wòjnã w Azëji (incident na mòsce Marco Polo)^[12].

Z przëczënë wòjnë domôcej naczãtô bez Mao Zedonga, rząd Chińsczi Repùbliki wiornął na òstrów Tajwan gdze do dzys ma swòje państwò^[13], a 1 pazdzérznika 1949 pòwstałó Chińskô Lëdowô Repùblika^[14].

Władza

Chińskô Lëdowô Repùblika je państwã monopartyjnym, jediną partią je Kòmùnistycznô Partiô Chin^[15]. Parlament, Nôrodny Lëdowy Kòngres ma 2977 człónków^[16]. Przednikã kraju je prowôdnik, downi wëbiérany na 5 lat i mògł bëc wëbrany znowa le od 2018 mòże pełnic ùrząd dosmiertnie^[15]. Wedle konstitucëji ChLR je socjalisticznô repùblikã^[17].

prowôdnik: Xi Jinping
wiceprowôdnik: Wang Qishan^[18]^[19]
premiér: Li Qiang^[20]
wicepremiérzy: Ding Xuexiang, He Lifeng, Zhang Guoqing, Liu Guozhong^[20]

Demografiô

Lëdztwò w 2024 bëło 1,416,043,270. Chinë sã drëdżim nôbarżi zalëdnionym państwã swiata^[21].

Strzednô długosc żëca w 2021 dlô chłopów bëła 75, dlô biôłków 80.5^[22]. Nôwikszã grupą w 2021 bëli Chińczicë Han (91.1%)^[23].

Nôwikszã religiją bëłë chińsczi lëdowë religije (21.9%), na drëdzim molu buddizm (18.2%), zaòstałë chrzescëjanizna (5.1%), islam (1.8%), hinduizm (< 0.1%), judajizm (< 0.1%), jine, w tim taoiści - 0.7%, swiécczi 52.1%^[23]. Panëje państwowy bezbòżnictwò^[23].

Geografiô

Wiéchrzëzna

całownô: 9,596,960 km²
wiéchrzëzna lądu: 9,326,410 km²
wiéchrzëzna wòdów: 270,550 km²
môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 5.

Długosc greńc

Długosc^[24]
Sąsôd	Długosc (km)
Ruskô	3645
Mòngolskô	4677
Nordowô Koreja	1416
Wietnam	1281
Laòs	423
Mjanma	2185
Indie	3380
Bhutan	470
Nepal	1236
Pakistan	523
Afganistón	76
Tadżikistan	414
Kirgistan	858
Kazachstan	1533

Brzegòwô liniô

18,000 km^[25]

Klimat

Klimat wszelejaczi: ùmiarkòwóny, tropikalny, górsczi ë pustinny^[26]

Ùsztôłcenié terenu

W wikszosci górzësti, wësoczé plaskòwëżë, piôszczëzna na zôpodzé, deltë, ë górë na pòrënku.

Wësokòsc terenu

strzédnô wësokòsc: 1,840 m. n.r.m.
nôniższô wësokòsc: -154 m. n.r.m. (Turpan Pendi)
nôwëższi czëp: 8,849 m. n.r.m. (Mount Everest)

Gruńtë wedle ùżiwaniô

rolné gruńtë 55.3% (w tim 11.6% òrnëch gruńtów)
lasë 23.8% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

Òstrówë

Na teritorialnych wòdach je 5400 òstrowów. Nôwikszã z nich je Tajwan (chtërnã Chinë uznélą za swojã dzél) o wiéchrzëznie 36 000 km², pòtemù je òstrów Hajnan, chtëren mô 34 000 km² wiéchrzëzni^[25].

Mòrza

Kòntinentalny Chinë sã òtoczone òd wschodu i pôłnia mòrzami Bohai, Żôłtim Mòrzem, Wschòdnochińsczim i Pôłniowochińsczim o łączny wiéchrzëzni 4,73 miliónów km². Mòrze Bohai je morzem kòntinentalnym a zaòstałe sã marginalnëmi mòrzami Spòkójnégò Òceanu^[25].

Przëpisë

↑ Qin Shi Huang – kim był pierwszy cesarz Chin? National Geographic
↑ Confucianism in the Ancient World EBSCO
↑ Han Dynasty (206 B.C.–220 A.D.) Met Museum
↑ Tang dynasty, 618–907 National Museum of Asian Art
↑ Song dynasty, 960–1279 National Museum of Asian Art
↑ Yuan Dynasty 元 (1279-1368) ChinaKnowledge.de
↑ Ming dynasty, 1368–1644 National Museum of Asian Art
↑ Chia L. Print Culture and the Circulation of Knowledge in Imperial China, 8th–17th Centuriesce. [2020-03-31] Oxford Research Encyclopedias - Asian History [2025-09-07]
↑ Paradowski R.J. Invention of Gunpowder and Guns EBSCO Knowledge Advantage [2025-09-07]
↑ Early Chinese Compass – 400 BC National Maglab
↑ Wood M. Chiny. Portret Cywilizacji. Wydawnictwo W.A.B. 2022, s. 560-562 ISBN 978-83-831-8197-4
↑ World War II in Asia ThoughtCo
↑ The Chinese Revolution of 1949 Office of the Historian
↑ Mao Zedong Proclaims a Communist People's Republic in China EBSCO
1 2 What type of government does China have? BBC [2025-09-06]
↑ Deputies to 14th NPC broadly representative [2023-02-25] The State Council of People's Republic of China [2025-09-06]
↑ Art. 1. konstitucëji
↑ Chinese vice president meets German FM Global Times
↑ Chinese VP attends Trump's inauguration ceremony State Council
1 2 Institutions State Council
↑ Total Population by Country 2025 World Population Review
↑ Health data overview for the People’s Republic of China World Health Organization
1 2 3 China The World Factbook
↑ Chiny Encyklopedia PWN
1 2 3 Geography Embassy of the People's Republic of China in India
↑ The climate of China Blue Green Atlas [2026-02-14]

Bibliografiô

Chinë w „The World Factbook”

Państwa w Azëji
Afganistón \| Armenijô \| Azerbejdżan \| Bahrajn \| Bangladesz \| Bhutan \| Myanmar (dôwni Birma) \| Brunejô \| Chinë \| Cyper \| Filipinë \| Grëzóńskô \| Indie \| Iran \| Irak \| Izrael \| Japòńskô \| Jemen \| Jindonezjô \| Jordaniô \| Kambòdżô \| Katar \| Kazachstan \| Kirgistan \| Półniowò Kòreja \| Nordowô Kòreja \| Kùwejt \| Laòs \| Liban \| Malediwë \| Malezjô \| Mòngolskô \| Nepal \| Òman \| Pakistan \| Ruskô \| Saudëjskô Arabijô \| Singapùr \| Sri Lanka \| Syrëjô \| Tadżikistan \| Tajlandiô \| Tajwan \| Pòrënkòwi Timor \| Tëreckô \| Turkmenistan \| Ùzbekistan \| Wietnam \| Zjednóné Arabsczie Emiratë
Zanôléżné teritoria: Palestinskô \| Makaù \| Tibet
Nëuznoné teritoria: Kurdistón \| Nordowy Cyper
Teritoria państwów butén Azëji: Austr: Òstrów Gòdów ë Kòkòsowe Òstrowë \| Egipt: Synaj \| Greckô: òstrowë Sporadë, Chijos ë Lesbos

[1] Qin Shi Huang – kim był pierwszy cesarz Chin? National Geographic

[2] Confucianism in the Ancient World EBSCO

[3] Han Dynasty (206 B.C.–220 A.D.) Met Museum

[4] Tang dynasty, 618–907 National Museum of Asian Art

[5] Song dynasty, 960–1279 National Museum of Asian Art

[6] Yuan Dynasty 元 (1279-1368) ChinaKnowledge.de

[7] Ming dynasty, 1368–1644 National Museum of Asian Art

[8] Chia L. Print Culture and the Circulation of Knowledge in Imperial China, 8th–17th Centuriesce. [2020-03-31] Oxford Research Encyclopedias - Asian History [2025-09-07]

[9] Paradowski R.J. Invention of Gunpowder and Guns EBSCO Knowledge Advantage [2025-09-07]

[10] Early Chinese Compass – 400 BC National Maglab

[11] Wood M. Chiny. Portret Cywilizacji. Wydawnictwo W.A.B. 2022, s. 560-562 ISBN 978-83-831-8197-4

[12] World War II in Asia ThoughtCo

[13] The Chinese Revolution of 1949 Office of the Historian

[14] Mao Zedong Proclaims a Communist People's Republic in China EBSCO

[:0-15] 1 2 What type of government does China have? BBC [2025-09-06]

[16] Deputies to 14th NPC broadly representative [2023-02-25] The State Council of People's Republic of China [2025-09-06]

[17] Art. 1. konstitucëji

[18] Chinese vice president meets German FM Global Times

[19] Chinese VP attends Trump's inauguration ceremony State Council

[:1-20] 1 2 Institutions State Council

[21] Total Population by Country 2025 World Population Review

[22] Health data overview for the People’s Republic of China World Health Organization

[:2-23] 1 2 3 China The World Factbook

[24] Chiny Encyklopedia PWN

[:3-25] 1 2 3 Geography Embassy of the People's Republic of China in India

[26] The climate of China Blue Green Atlas [2026-02-14]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

Państwa w Azëji
Afganistón \| Armenijô \| Azerbejdżan \| Bahrajn \| Bangladesz \| Bhutan \| Myanmar (dôwni Birma) \| Brunejô \| Chinë \| Cyper \| Filipinë \| Grëzóńskô \| Indie \| Iran \| Irak \| Izrael \| Japòńskô \| Jemen \| Jindonezjô \| Jordaniô \| Kambòdżô \| Katar \| Kazachstan \| Kirgistan \| Półniowò Kòreja \| Nordowô Kòreja \| Kùwejt \| Laòs \| Liban \| Malediwë \| Malezjô \| Mòngolskô \| Nepal \| Òman \| Pakistan \| Ruskô \| Saudëjskô Arabijô \| Singapùr \| Sri Lanka \| Syrëjô \| Tadżikistan \| Tajlandiô \| Tajwan \| Pòrënkòwi Timor \| Tëreckô \| Turkmenistan \| Ùzbekistan \| Wietnam \| Zjednóné Arabsczie Emiratë
Zanôléżné teritoria: Palestinskô \| Makaù \| Tibet
Nëuznoné teritoria: Kurdistón \| Nordowy Cyper
Teritoria państwów butén Azëji: Austr: Òstrów Gòdów ë Kòkòsowe Òstrowë \| Egipt: Synaj \| Greckô: òstrowë Sporadë, Chijos ë Lesbos