Chińskô Lëdowô Repùblika
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.svg)
Chińskô Lëdowô Repùblika, ChLR (chiń. ùpr. 中华人民共和国; chiń. trad. 中華人民共和國; pinyin Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), Chinë (chiń. ùpr. 中国; chiń. trad. 中國; pinyin Zhōngguó) – państwò w pòrénkòwi Azje. Drëdżé pòd wzglãdã lëdztwa[1] (pò Indiach) państwò na swiece, z pòpùlacją pònad 1,4 miliarda lëdzy; dôwô to 17,02% pòpùlacje swiata[2]. Stolecznym gardã je Pekin.
Pòdług Kònstitucje Chińsczi Lëdowi Repùbliczi, je to socjalisticznô repùblika[3].
Historiô
[edicëjô | editëjë zdrój]
Chinë to jedna z nôstarszich cywilizacji na swiece. Naczãło sã òk. III tësąclata p.n.e., jak henë bëło zacht państwów ë dinastiów. W III stolace przed Christusã césôrz Qin Shi Huang stwòrzëł jedno państwò chińsczé ë zaczął bùdowac wiôlgô scanã[4].
W V stolace pòwstaje Kònfucjónizm, chińsczi religijno-filozoficzny systema, chtërnégò zôczątkowôł Kònfucjusz a chtërën skłôdô sã z piãcù nôpierszëch bëlnot: bëlnotë (仁, Ren), prawòscë (義, Yi), przëzwoitòscë abò zwëkù (禮, Li), mądroscë (智, Zhi) ë wiérnoscë (信, Xin)[5].
Pòtemù Chinë przëchôdzëlë wszelejaczé dinastie, midzë jinyma: Hón (206 p.n.e. – 220 n.e.[6]), Tóng (618–907[7]), Song (960–1279[8]), mòngolskô dinastiô Yuón (1279–1368)[9], Ming (1368–1644)[10] ë Qing (1644–1912), w jich czasach bëł rozwij, wëmëslënczi, np. drëk (VII-VIII stolôt[11]), pich (IX stolôt[12]) czë kómpas (IV stolôt p.n.e.[13]) a téż rozszérzenié grańc państwa.
W XIX wiekù Chinë bëłë mgławe, zmùdzëłë dichtich teritoriów ë miôłë dôwac prawa cëzym państwom. W 1911 z przëczënë rewolucji òstała òbôlonô slédnô dinastiô, dinastiô Qing ë pòwstałô Chińskô Repùblika[14]. 7 lëpińca 1937 Japòńskô zaatakòwałô Chinë czim pòczãłô II swiatowô wòjnã w Azji (wëpôdk na mòsce Marco Polo)[15].
Z przëczënë domôcy wòjnë naczãtô bez Mao Zedonga, rząd Chińsczi Repùbliki wiornął na òstrów Tajwan gdze do dzys ma swòje państwò[16], a 1 pazdzérznika 1949 pòwstałô Chińskô Lëdowô Repùblika[17].
Wëszëzna
[edicëjô | editëjë zdrój]Chińskô Lëdowô Repùblika je mònopartijny państwã, jedurną partią je Kòmùnisticznô Partiô Chin[18]. Parlameńt, Nôrodny Lëdowi Kòngres mô 2977 nôleżników[19]. Przédnikã kraju je prowôdnik, dôwny wëbiéróny na 5 lat ë mògł bëc wëbróny znowa le òd 2018 mòże pôłnic ùrząd dosmiertnie[18]. Wedle kònstitucji ChLR je socjalisticznô repùblikã[20].
Demografiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Lëdztwò w 2024 bëło 1,416,043,270. Chinë sã drëdżim nôbarżi zalëdnionym państwã swiata[24].
Strzédnô długòsc żëcô w 2021 dlô chłopów bëłô 75, dlô białków 80.5[25]. Nôwikszã grëpą w 2021 bëlë Chińczicë Hón (91.1%)[26].
Nôwikszã religiją bëłë chińsczé lëdowë religije (21.9%), na drëdzim môlëznë bùddizm (18.2%), zaòstałë chrzescëjanizna (5.1%), islam (1.8%), hinduizm (< 0.1%), judajizm (< 0.1%), jiné, w tim taoiscë - 0.7%, swiécczi 52.1%[26]. Panëje państwòwi bezbòżnictwò[26].
Geografiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Wiéchrzëzna
[edicëjô | editëjë zdrój]- całownô: 9,596,960 km²
- wiéchrzëzna lądu: 9,326,410 km²
- wiéchrzëzna wòdów: 270,550 km²
- môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 5.
Długòsc grańc
[edicëjô | editëjë zdrój]| Sąsôd | Długòsc (km) |
|---|---|
| Ruskô | 3645 |
| Mòngolskô | 4677 |
| Nordowô Koreja | 1416 |
| Wietnam | 1281 |
| Laòs | 423 |
| Mjanma | 2185 |
| Indie | 3380 |
| Bhutan | 470 |
| Nepal | 1236 |
| Pakistan | 523 |
| Afganistón | 76 |
| Tadżikistan | 414 |
| Kirgistan | 858 |
| Kazachstan | 1533 |
Sztrądowiô liniô
[edicëjô | editëjë zdrój]18,000 km[28]
Klimat
[edicëjô | editëjë zdrój]Klimat wszelejaczi: ùmiarkòwóny, tropikôlny, górsczi ë pustinny[29]
Ùsztôłcenié terenu
[edicëjô | editëjë zdrój]W wikszoscë górzësti, wësoczé plaskòwëżë, piôszczëzna na zôpodze, deltë, ë górë na pòrénkù.
Wësokòsc terenu
[edicëjô | editëjë zdrój]- strzédnô wësokòsc: 1,840 m. n.r.m.
- nôniższô wësokòsc: -154 m. n.r.m. (Turpan Pendi)
- nôwëższi czëp: 8,849 m. n.r.m. (Mount Everest)
Gruńtë wedle ùżiwaniô
[edicëjô | editëjë zdrój]- rolné gruńtë 55.3% (w tim 11.6% òrnëch gruńtów)
- lasë 23.8% (wôrtoscë szacowóné na 2023)
Òstrówë
[edicëjô | editëjë zdrój]Na teritorialnych wòdach je 5400 òstrowów. Nôwikszã z nich je Tajwan (chtërnã Chinë uznélą za swojã dzél) o wiéchrzëznie 36 000 km², pòtemù je òstrów Hajnan, chtëren mô 34 000 km² wiéchrzëzni[28].
Mòrza
[edicëjô | editëjë zdrój]Kòntinentalny Chinë sã òtoczone òd wschodu i pôłnia mòrzami Bohai, Żôłtim Mòrzem, Wschòdnochińsczim i Pôłniowochińsczim o łączny wiéchrzëzni 4,73 miliónów km². Mòrze Bohai je morzem kòntinentalnym a zaòstałe sã marginalnëmi mòrzami Spòkójnégò Òceanu[28].
Przëpisë
[edicëjô | editëjë zdrój]- ↑ Current World Population (2026), worldometers.info
- ↑ China Population (2026), worldometers.info
- ↑ 中华人民共和国宪法 (Kònstitucjô Chińsczi Lëdowi Repùbliczi), gov.cn
- ↑ Qin Shi Huang – kim był pierwszy cesarz Chin? National Geographic
- ↑ Confucianism in the Ancient World EBSCO
- ↑ Han Dynasty (206 B.C.–220 A.D.) Met Museum
- ↑ Tang dynasty, 618–907 National Museum of Asian Art
- ↑ Song dynasty, 960–1279 National Museum of Asian Art
- ↑ Yuan Dynasty 元 (1279-1368) ChinaKnowledge.de
- ↑ Ming dynasty, 1368–1644 National Museum of Asian Art
- ↑ Chia L. Print Culture and the Circulation of Knowledge in Imperial China, 8th–17th Centuriesce. [2020-03-31] Oxford Research Encyclopedias - Asian History [2025-09-07]
- ↑ Paradowski R.J. Invention of Gunpowder and Guns EBSCO Knowledge Advantage [2025-09-07]
- ↑ Early Chinese Compass – 400 BC National Maglab
- ↑ Wood M. Chiny. Portret Cywilizacji. Wydawnictwo W.A.B. 2022, s. 560-562 ISBN 978-83-831-8197-4
- ↑ World War II in Asia ThoughtCo
- ↑ The Chinese Revolution of 1949 Office of the Historian
- ↑ Mao Zedong Proclaims a Communist People's Republic in China EBSCO
- 1 2 What type of government does China have? BBC [2025-09-06]
- ↑ Deputies to 14th NPC broadly representative [2023-02-25] The State Council of People's Republic of China [2025-09-06]
- ↑ Art. 1. konstitucëji
- ↑ Chinese vice president meets German FM Global Times
- ↑ Chinese VP attends Trump's inauguration ceremony State Council
- 1 2 Institutions State Council
- ↑ Total Population by Country 2025 World Population Review
- ↑ Health data overview for the People’s Republic of China World Health Organization
- 1 2 3 China The World Factbook
- ↑ Chiny Encyklopedia PWN
- 1 2 3 Geography Embassy of the People's Republic of China in India
- ↑ The climate of China Blue Green Atlas [2026-02-14]
Bibliografiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Bùtnowé lënczi
[edicëjô | editëjë zdrój]
Commons: Chińskô Lëdowô Repùblika – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
| Państwa w Azëji | |
|---|---|
| Afganistón | Armenijô | Azerbejdżan | Bahrajn | Bangladesz | Bhutan | Brunejô | Chinë | Cyper | Filipinë | Grëzóńskô | Indie | Iran | Irak | Izrael | Japòńskô | Jemen | Jindonezjô | Jordaniô | Kambòdżô | Katar | Kazachstan | Kirgistan | Półniowò Kòreja | Nordowô Kòreja | Kùwejt | Laòs | Liban | Malediwë | Malezjô | Mòngolskô | Myanmar (dôwni Birma) | Nepal | Òman | Pakistan | Ruskô | Saudëjskô Arabijô | Singapùr | Sri Lanka | Syrëjô | Tadżikistan | Tajlandiô | Tajwan | Pòrënkòwi Timor | Tëreckô | Turkmenistan | Ùzbekistan | Wietnam | Zjednóné Arabsczé Emiratë | |
| Zanôléżné teritoria: Palestinskô | Makaù | Tibet | |
| Nëuznoné teritoria: Kurdistón | Nordowy Cyper | |
| Teritoria państwów butén Azëji: Austr: Òstrów Gòdów ë Kòkòsowe Òstrowë | Egipt: Synaj | Greckô: òstrowë Sporadë, Chijos ë Lesbos | |